Wielkie Lniska

Stan obecny

Mieszkania prywatne.
Park prawdopodobnie jest własnością JST.

Historia

Dwór z XIX w.
Wielkie Lniska leżą przy lokalnej drodze prowadzącej z centrum Grudziądza do Nicwałdu, gdzie rozgałęzia się ona w kierunkach Pokrzywna i Annowa. Niegdyś była to rozległa wieś ciągnąca się z zachodu na wschód i obejmująca dwie części. Dzieliła się na Wielkie Lniska (Ellernitz, Gross Ellernitz) i Małe Lniska (Klein Ellernitz) około 1 km dalej na wschód. W obu z tych części znajdowały się zespoły dworskie z parkami.
Historia obu wsi zaczyna się w późnym średniowieczu, a w zapiskach pojawiały się nazwy Elnis, Elniz, Elnisches i Lnisk. Wielkie Lniska są jedną z najstarszych osad na ziemi chełmińskiej, pierwotnie należącą do ludu Pomorzan, a pod koniec XIII w. do Krzyżaków. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1285 r., kiedy to odnotowano świadka z Lnisk - Jana. Kolejna informacja z 1345 r. mówi o dziedzicu Mikołaju, który ufundował jakieś pieniądze dla kościoła w Grudziądzu. Lniska występują też w krzyżackiej księdze z 1400 r., gdy obejmowały obszar 20 włók, a posiadacz wsi zobowiązany był do służby na koniu na rzecz pana. Był nim wówczas kolejny Mikołaj, w 1414 r. odnotowany jako "Cunze". W księdze szkodowej opisywał swoje straty, mianowicie iż mu "konia i zbroję zabrali" o wartości 200 marek. Na pocieszenie dostał od Krzyżaków odszkodowanie w wys. 80 marek. Pod koniec XV w. mowa o rodzinie Wolfów, a w 1481 r. wdowa Barbara Wolf sprzedała część dóbr (6 włók) pewnym Wawrzyńcowi i Andrzejowi. Miała ona dwóch synów: Janusza z Michałowa i Janusza Damiana. W 1498 r. wszyscy troje sprzedali Lniska miastu Grudziądz, za kwotę 320 marek. Oczywiście rajcy miejscy nie zamierzali zostać rolnikami, więc oddali ziemię (18 włók) miejscowym chłopom w zamian za czynsz, sobie zostawiając niewielki las. W tym swoje dwie włóki miał sołtys, zaś jego dodatkowym dochodem była prowizja w wys. 1/3 od kar sądowych. W razie wojny miał za to stawać na koniu i służyć miastu. Chłopi zaś ze swoich 16 włók musieli oddawać po 2 marki i po dwie kury (rocznie?) oraz byli zobowiązani do odrabiania "szarwarku" przez dwa dni, od każdej włóki.
W poł. XVI w. "szlachetny" Jerzy Gelwald pozwał miasto o rzekomo swoją część Lnisk, a spór trwał prawie do końca stulecia. Chytry rycerz sprawę tę przegrał, a ucierpiały na tym dobra, które w międzyczasie mocno podupadły. W źródłach dopiero w 1589 r. odnotowano 2 chłopów, a każdy z nich posiadał po 2 włóki. Byli to Jakób Pawer i niejaki Drożdżak. Po 2 latach dołączyli do nich kolejni: Bednarz, Maciek i Maciołek. Sołectwo ze swoimi 2 włókami nadal istniało, ale w 1591 r. kupiło je miasto i wydzierżawiło za 1800 marek czynszu.
W 1624 r. całe dobra zostały sprzedane Michałowi Trzcińskiemu, za kwotę 18750 marek. Dziedzic był wówczas wicewojewodą chełmińskim, posiadaczem Dębieńca i Szczuplinka, a kilka lat wcześniej kupił też sąsiednie Małe Lniska od Ludwika Kozłowskiego. Potomkiem tegoż był Adam Trzciński, sędzia ziemski chełmiński, który miał synów Bernarda i Ignacego. Ci w 1705 r. podzielili majątek, tzn całość odziedziczył Bernard, zaś bratu oddał należną gotówkę. Jedynym synem Bernarda, a zarazem jego spadkobiercą, był Adam Trzciński, który w 1768 r. przekazał majątek swojemu synowi Michałowi, wówczas podkomorzemu koronnemu. Dodać należy, że w czasie panowania Trzcińskich, Krzepela wymienia tu (w 1724) niejakiego Znanieckiego. Jednak to Trzcińscy, którzy byli bardzo pobożni, wybudowali w L. kaplicę, która mocno ucierpiała w czasie wojen. Została rozebrana, a z pozyskanego materiału wybudowano zakrystię przy kościele w Tarpnie (niedaleko Grudziądza).
Jako kolejnych posiadaczy zacny sędzia apelacyjny (Krzepela) wymienia Zwonkowskiego (1784) i Rumińskiego (1811). We wsi najbardziej znanymi rodzinami byli wówczas Zielke i Wilk, którego nazwisko zmieniło się później na Wilkowski. Pod koniec XIX w. Lniska Wielkie stanowiły "dobra rycerskie" leżące, jak to wówczas zapisano "pół mili od bitego traktu grudziądzkiego" i należące do Alberta von Alvenslebena. Majątek obejmował 353 ha, w tym 332 ha roli i 13 ha łąk, a czysty dochód gruntowy szacowano na 5677 marek. W tej części wsi było 13 budynków i 6 domów, zamieszkałych przez 123 katolików i 26 ewangelików. Lokalna szkoła znajdowała się w pobliskim Grabowcu. W 1930 r. W. L. miały 172 mieszkańców, a dobra należały do dwóch właścicieli: Karola Kamlacha (352 ha) oraz potomków rodu Alvensleben - Schönborn (462 ha).
Po 2. wojnie światowej gospodarstwo zostało zabrane przez Skarb Państwa Polskiego i rozparcelowane. W okresie powojennym na bazie jego pozostałości utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne, zlikwidowane ustawowo na pocz. lat 90. XX w. Znaczna część dawnej zabudowy została wyburzona, a na jej miejscu powstały nowe budynki.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Jerzy Krzepela "Rody ziem pruskich", 1927;
Księga Adresowa Gospodarstw pow. 50 ha woj. pomorskiego, 1923
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
1755833 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P35-S28-A_GRUTA_1939.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dawny dwór wznosi się w lokalizacji 53°28'24.099"N i 18°50'33.381"E. Jest to budynek parterowy, nakryty dachem dwuspadowym i fasadą skierowany na zachód. Wejście poprzedzone jest gankiem, nad którym góruje jednoosiowa wystawka, zwieńczona trójkątnym szczycikiem z ozdobną iglicą. Od strony północnej przybudówka, współcześnie wykorzystywana jako garaż.
Układ przestrzenny zespołu jest całkowicie zniekształcony.

Park

Park krajobrazowy z pocz. XX w., o pow. 3,1 ha, zachowany w dawnych granicach.

Inne

Na płd.-zach od parku (w zach. części wsi) wznosi się schron piechoty IR-13, należący do fortu grupowego Wielka Księża Góra. Ponadto w skład fortu wchodzi 16 obiektów z lat 1890-1914.
Kościół mur., współczesny (1994), par. p.w. N.M. Panny, Królowej Pokoju.
Prywatne lądowisko dla śmigłowców, oferujące przeloty turystyczne.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011