Kielce

Stan obecny

Własność Muzeum Stefana Żeromskiego – oddział Muzeum Narodowego w Kielcach. Zabytek dobrze widoczny z zewnątrz

Historia

Pałacyk jest ciekawym przykładem budownictwa mieszkalnego drugiej połowy XIX wieku, w ówczesnej guberni kieleckiej, nawiązujący w swojej formie do architektury willowej i dworkowej. Powstał on na miejscu dawnego domu kanonika, na wywłaszczonym gruncie kanonii Głęboczka (dawniej ul. Krakowska 191), ufundowanej w 1698 r. Kanonie takie powstały w ramach organizacji kapituły kolegiackiej w Kielcach, w obrębie dzisiejszego Wzgórza Zamkowego. We frontowej części działki, podobnie jak obecnie. stał drewniany. parterowy dworek z 1701 r. - na podmurowaniu, kryty gontem. z 5-osiową elewacja z gankiem pośrodku. częściowo podpiwniczony (dwie murowane, sklepione piwnice). Z 2 traktowym wnętrzem z sienią, kuchnią i czterema pokojami oraz murowanym trzonem kominowym w centrum. Z tyłu, przy północnym narożniku, dobudowana oficyna. Ponadto, na działce znajdowała się drewniana wozownia w płd-wsch. narożniku oraz zadaszona studnia w jej pobliżu. W głębi zlokalizowany był ogród. Od ulicy posesja otoczona była parkanem w słupy murowane na podmurowaniu, z gontowyrni daszkami. a z pozostałych stron płotem drewnianym w słupy drewniane. Pozostałością po dawnym dworku jest część piwnic obecnej willi, przesklepiona kolebkowo z lunetami.
W 1865 r. rząd rosyjski przejął kanonię na potrzeby szkoły rządowej, usytuowanej po drugiej stronie ulicy. Początkowo dyrektor gimnazjum zamieszkał w istniejącym dworku, który w latach 1869-70 przebudowano. W 1872 roku w czasie ulewy zawaliły się nieprzekryte jeszcze mury i budowę należało rozpocząć od nowa. Jak informuje Gazeta Kielecka budynek ukończono latem 1886 roku wg projektu Franciszka Ksawerego Kowalskiego (budowniczy gubernialny guberni kieleckiej w latach 1887-97). Pałacyk używany był nadal jako mieszkanie dyrektorów gimnazjum Jednym z nich był wspomniany przez Żeromskiego we wspomnieniach „Wybieg instynktu” - Woronkow.
Wg planów z 1881 roku był to budynek 3-kondygnacyjny, na rzucie litery U, ze skrzydłami od strony podwórza. z 2-traktowym wnętrzem. z klatką schodową na osi i w skrzydłach tylnych. Projekt przynajmniej częściowo zrealizowano. gdyż na planach miasta Witolda Krassowskiego z 1872 roku oraz planie z lat 1916-1918 , widoczny jest we frontowej części posesji budynek o takim właśnie rzucie. Powstał na starszych piwnicach po dawnym dworku kanonii.
W 1914 r. w willi kwaterował Jozef Piłsudski podczas wkroczenia kadrówki do Kielc.
W latach I wojny światowej budynek był przez pewien czas przeznaczony na schronisko dla legionistów, a w okresie międzywojennym użytkowany był przez prokuraturę.
Willa prawdopodobnie została przebudowana na początku lat 20 XX wieku
Po IIWŚ - od co najmniej 1956 roku mieściło się tu Przedsiębiorstwo Nagrań Wideo-Fonicznych „WlFON"; od 1997 r. Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji WARTA.
W okresie powojennym wnętrza przekształcono najpierw adaptując budynek na potrzeby WIFON (1974 roku - wymieniono stropy drewniane parteru na stropy Kleína, wzmocniona sklepienie w piwnicach. wyremontowano więźbę. wymieniono stolarkę okienną na wzór istniejącej, usunięto i wykonano od nowa odpadające tynki i elementy wystroju elewacji na wzór istniejących). Kolejna adaptacja na biura WARTY w latach 1998-2000 - remont kapitalny połączony z adaptacją i częściową przebudową wnętrza (według projektu architekta Włodzimierza Pedrycza), związaną z potrzebami nowego właściciela. Obejmował m.in. zabezpieczenie przeciwwilgociowe, wymianę tynków na renowacyjne, stolarek, instalacji i pokrycia dachów, w części pomieszczeń wymianę stropów, zmianę układu i nową aranżację wnętrz, konserwacje dekoracji architektonicznej elewacji (ciągnionej w tynku i z odlewów gipsowych) oraz kamieniarki. W tym czasie odnowiono również stróżówkę i rozbudowano budynek gospodarczy w podwórzu z przeznaczeniem na biura. położono nową nawierzchnie terenu (z kostki brukowej i betonowej oraz płyt kamiennych) oraz uporządkowano zieleń.
W 2003 r. wykonano konserwacje kamiennego muru. Zasadniczo nie ingerowano w ksztalt budynku, zmieniono jedynie taras frontowy, likwidując lekkie, łukowate wygięcie na zamknięciu oraz wyburzono schody przy tylnym tarasie.
28 grudnia 2017 roku Muzeum Narodowe w Kielcach kupiło od TUiR "Warta" byłą willę dyrektora gimnazjum z przeznaczeniem na Muzeum Stefana Żeromskiego. (JB2026)

Opis

Obiekt usytuowany jest na południowym stoku Wzgórza Zamkowego - obecnie centrum Kielc. Położony jest na ogrodzonym terenie, sąsiadującym z parkiem miejskim. Od północy sąsiaduje z dworkiem Laszczyków (ob. Muzeum Wsi Kieleckiej); naprzeciwko, po drugiej stronie ulicy, zabudowania seminarium z kościołem pw. Św. Trójcy oraz w dalszej odległości dawne Gimnazjum mieszczące się w budynku dawnej szkoły biskupiej i probostwa św. Trójcy. Działka podłużna o trapezoidalnym kształcie, ze spadkiem terenu w kierunku zachodnim i południowym Od frontu budynek willi, zwrócony fasadą na wschód (w odległości ok. 6 m. od ulicy); w płd.-wch. Narożniku murowany budynek dawnej stróżówki, w głębi podwórza przy zachodniej granicy - rozbudowany budynek gospodarczy (ob. biurowy.) Posesja ogrodzona: przy ulicy ogrodzenie murowano-żeliwne z bramą wjazdową po południowej stronie pałacyku. z pozostałych stron mur kamienny, nietynkowany. Teren wybrukowany kostką granitową i cementową, od frontu płytami kamiennymi. Trawniki i drzewa liściaste głównie wzdłuż ogrodzenia; przed fasadą willi niska zieleń.
Ściany budynku murowane, kamienno-ceglane (piwnice) i cegłane (parter), na zaprawie wapiennej, obustronnie tynkowane i malowane. W piwnicach sklepienia z cegły na zaprawie wapiennej, odcinkowe, w części płd. z Iunetami, w nowych pomieszczeniach stropy Kleina. Na parterze stropy drewniane, belkowe i stropy Kleina. Więźba drewniana, płatwiowo-stolcowa. Dachy wielospadowe (czterospadowe nad korpusem głównym, dwuspadowe nad ryzalitami frontowymi i trójspadowe nad
ryzalitami tylnymi; odrębne dwu i trójspadowe nad dobudówkami północnymi.
Stolarka okienna i drzwiowa (zewnętrzna) drewniana, jednoramowa, współczesna, powtarzające historyczną formę. Okna w piwnicach pojedyncze, jednoskrzydłowe, 4-kwaterowe i 2-kwaterowe, w elewacji zach. w studzienkach; na parterze - w większości pojedyncze, dwuskrzydłowe z nadślemieniem, sześciokwaterowe, z kolumienkowymi słupkami i profilowanym ślemieniem; wyjątkiem dwa okna trójdzielne w elewacji płn., z nadślemieniem, 9-kwaterowe. z analogicznymi słupkami i ślemieniem; w przybudówkach pojedyncze, jednoskrzydłowe z nadślemieniem, 6-kwaterowe, z profilowanym ślemieniem. Drzwi zewnętrzne dwuskrzydłowe, 6-kwaterowe, częściowo przeszklone, z 2-dzielnym nadświetlem, z kolumienkową listwą przymykową; wyjątkiem drzwi płn.-zach. przybudówki - dwuskrzydłowe, pełne. 6-kwaterowe. z profilowanymi lustrami płycin. Drzwi wewnętrzne współczesne, drewniane. Schody zewnętrze kamienne (piaskowiec), proste, 1-biegowe (przy przybudówce płn.-zach. biegnące wzdłuż ściany), z murkami z nakrywami z piaskowca (schody tarasu w fasadzie bez murków). Wewnętrzne zabiegowe powrotne, wyłożone płytkami ceramicznymi, z poręczą ze stali nierdzewnej. Tarasy kamienne (piaskowiec), z ażurowymi balustradami z odlewów żeliwnych. We wnętrzach współczesna aranżacja - hol, korytarze, schody, piwnice i łazienki wyłożone płytkami ceramicznymi, w pomieszczeniach biurowych wykładzina dywanowa. Detal elewacji sztukatorski.
Budynek w kształcie litery H, z dwiema dobudówkami przy ścianie północnej (prostokątna - płn.-wsch. i kwadratowa - płn.-zach). Między dwoma ryzalitami frontowymi i tylnymi prostokątne tarasy. Wejście główne na osi elewacji wschodniej poprzedzone na osi 4-stopniowymi schodami prowadzącymi na taras. Wejścia boczne w obu dobudówkach - w płn-wsch. od wschodu, z 4- stopniowymi schodami z podestem; w płn.-zach. od zachodu z 9-stopniowymi schodami z podestem, równoległymi do ściany.
Układ wnętrza trójosiowy, symetryczny. Parter pośrodku z obszernym holem i salonem w głębi, w skrzydłach bocznych z ciągiem trzech pomieszczeń (dwa mniejsze od frontu i podłużny od tyłu) - obecnie wtórne podziały na mniejsze pomieszczenia i korytarze. Klatka schodowe w holu. na prawo od wejścia.
Bryła budynku Parterowa, w części zachodniej podpiwniczona, z odsłoniętą wysoką partią piwnic (wyższą w części płd.-zach., niższą w płn.-zach.. odpowiednio do spadku terenu). Rozczłonkowana, z czterema narożnymi ryzalitami, połączonymi tarasami oraz niewielkimi, nieco niższymi dobudówkami przy ścianie północnej, sięgającymi poniżej linii gzymsu korpusu głównego. Nakryta niskim dachem wielospadowym - na korpusie głównym czterospadowym, z kalenicą na osi płn.-płd., nad ryzalitami frontowymi (wschodnimi) dwuspadowym, nad ryzalitami tylnymi (zachodnimi) trójspadowym. Odrębne dachy nad dobudówkach - w płn.-wsch. dwuspadowy, w płn.-zach. trójspadowy. Na dachu 7 prostopadłościennych kominów: 1 pośrodku, równolegle do kalenicy i po 3 po bokach, poprzecznie.
Elewacje obwiedzione gierowanym, ogzymsowanym cokołem, wyższym w elewacji zachodniej i południowej (stosownie do spadku terenu), z oknami odsłoniętej kondygnacji piwnic. Ściany u dołu z dodatkową listwą cokołową, artykułowane na narożach i między oknami pilastrami w zmodyfikowanym porządku jońskim, wspartymi na dwustopniowych cokolikach; zamknięte kierowanym belkowaniem, miejscami uproszczonym. Otwory okienne prostokątne, kwadratowe lub arkadowe (półkoliście zamknięte).
Elewacja wschodnia (fasada - trójdzielna, z trójosiową częścią środkowa oraz dwuosiowymi ryzalitami bocznymi, ujmującymi taras środkowy, ze schodami na osi głównej. Dodatkowo od północy jednoosiowa przybudówka, poprzedzona schodami. Ściany obwiedzione u dołu szeroką listwą. Część środkowa elewacji z arkadowymi otworami (drzwi środkowe flankowane parą okien), oddzielonymi parą kolumn w osi środkowej i pilastrów na zamknięciu ściany. Zamknięta pełnym belkowaniem. gierowanym w całości nad osią środkowa, gdzie w zwieńczeniu niska ścianka attyki z dwiema prostokątnymi płycinami w ramowych podziałach. Lizeny węgarów okien bocznych przedłużone do przyziemia. Ryzality na wysokich cokołach, zgierowanych po bokach i na osi środkowej. Przeprute dwoma prostokątnymi otworami okiennymi, opięte na narożach pilastrami z impostami. zamknięte uproszczonym belkowaniem, gierowanym nad podporami, zwieńczone trójkątnym szczytem z ogzymsowanym., gładkim tympanonem. Poniżej okien - między konsolami - prostokątne płyciny. Na osi środkowej ściany, na zgierowanym występie cokołu sześcienny cokolik. Ściany boczne ryzalitów od strony tarasu bez otworów, z analogicznym jak na froncie wystrojem (z wyjątkiem belkowania - pełnego). Elewacja przybudówki z arkadowym otworem drzwiowym, opięta na narożach lizenami z toskańskimi głowicami, zamknięta uproszczonym belkowaniem.
Elewacja południowa - siedmioosiowa. z pseudoryzalitem w osi środkowej. Wysoka partia cokołowa podzielona prostokątnymi otworami okiennymi piwnicy oraz dwuuskokowymi przyporami między nimi; w górnej części płyciny z ramową oprawą okien. Ściana partem obwiedziona u dołu listwą, podzielona pilastrami, zwieńczona pełnym belkowaniem, zgierowanym nad całą osią środkowa (łącznie z gzymsem) oraz nad podporami osi skrajnych (w partii architrawu i fryzu). W osiach 2, 3 i 5 od lewej - prostokątne otwory okienne. w pozostałych - blendy, wszystkie ujęte profilowanymi ramami, z gzymsem podokiennym z wolutowymi konsolkami.
Elewacja zachodnia - trójdzielna, w części środkowej trójosiowa. w ryzalitach bocznych dwuosiowa, z jednoosiową przybudówką od północy. Na wysokim cokole, zmniejszającym się ku północy, stosownie do spadku terenu, z oknami piwnic na osiach - prostokątnymi w ryzalicie płd. i kwadratowymi w ryzalicie płn. (skrajne od płn. zamurowane) oraz pod tarasem; w ryzalitach uskokowe lizerny na narożach i oprawa okien analogiczne jak w elewacji płd.; pod tarasem uskokowe cofnięcie ściany powyżej okien. Część środkowa parteru z pseudoryzalitem w osi środkowej. ujętym ramowym podziałem o uskokowych lizenach bocznych, zwieńczonym gzymsem; w bocznych partiach pilastry na zamknięciu ściany i pełne belkowanie. Otwory prostokątne - drzwi środkowe bez oprawy i okna boczne w profilowanych ramach z gzymsem podokiennym. Ryzality z dolną listwa, narożnymi pilastrami i belkowaniem, z parą prostokątnych okien w profilowanych ramach z gzymsem podokiennym z wolutowymi konsolkami. W bocznych ścianach od strony tarasu - po lewej prostokątna blenda okienna w profilowanej ramie. po prawej prostokątne drzwi bez oprawy. Przybudówka z prostokątnym otworem wejściowym, ujęta na narożach pilastrami toskańskimi, zamknięta wysokim gzymsem. Poprzedzona podestem ze schodami bocznymi ograniczonym żeliwną balustradą.
Elewacja północna - na gierowanym cokole zamkniętym listwa gzymsu. Czterodzielna. z dwiema przybudówkami w części drugiej i czwartej (licząc od lewej). Część wschodnia dwuosiowa. z dolną listwą, pilastrami na narożach i w osi środkowej (skrajny po prawej bez głowicy), belkowaniem, zgierowanym nad skrajnymi podporami (w partii architrawu i fryzu) oraz dwiema prostokątnymi blendami, w oprawie analogiczne] jak w elewacji południowej. Część środkowa - z dolną listwa i belkowaniem oraz parą duzych, kwadratowych otworów okiennych, w analogiczne] jak wyżej oprawie; w partii cokołowej na osiach dwa okienka piwniczne w studzienkach. Między częścią wschodnią a środkową - trójosiowa przybudówka, obwiedziona gierowaną listwą cokołową, podzielona lizenami z głowicami toskańskimi i półkolistymi otwory okiennymi między nimi, zamknięta pseudobelkowaniem. zwieńczona trójkątnym szczytem z ogzymsowanym tympanonem. Węgary okien zwieńczone odcinkami gzymsu_ archiwolta profilowana. W części zachodniej elewacji jednoosiowa przybudówka, z gierowaną listwa cokołową, narożnymi Iizernami o głowicach toskańskich, arkadowym otworem okiennym w osi oraz pseudobelkowaniem na zamknięciu. Otwór okienny bez oprawy, jedynie z gzymsem podokiennym. Ściany boczne przybudowek od strony części środkowej elewacji - jednoosiowe, opracowane analogiczne jak fronty przybudówek; po lewej z arkadowym oknem o profilowanej archiwolcie i odcinkami gzymsów biegnących od szczytu węgarów do bocznych Iizern.
Detale elewacji - Głowice podpór u nasady z fryzem palmetowo-kampanulowym. zamkniętym od góry ornamentem sznurowym; powyżej ukośnie wysunięte ślimacznice połączone kimationem jońskim, nakryte liśćmi akantu spiętymi pośrodku trójlistną sterczyną oraz profilowaną płytą abakusa o wklęsłych ściankach. Bazy podpór o profilu pólwałka-wklęski- ćwierćwałka. Konsolki podokienne dwudzielne, zdobione na profilowanym grzbiecie dwoma rzędami astragali, przy dolnej ślimacznicy parą trójliści, na bocznych ściankach esowatą wicią roślinna. Żeliwne balustrady tarasów - ażurowe. segmentowe, z wrzecionowatymi tralkami z gałką pośrodku. ujęte od dołu i góry fryzem wolutowym; segmenty połączone oktogonalnymi słupkami zakończonymi puklowanymi wazami.
Wnętrze: - W części północnej piwnic dwa pomieszczenia sklepione kolebkowo, z parami niszy na jednej ze ścian - prostokątnych, zamkniętych lukiem odcinkowym. W części południowej – dwa mniejsze pomieszczenia sklepione kolebkowo i dwa większe kolebką z lunetami. Większe podzielone szeroka arkadą z łukiem spłaszczonym. W części środkowej nowe piwnice i korytarze ze stropami Kleina. Na parterze na osi zbliżony do kwadratu hol, z klatką schodową po prawej stronie i wiatrołapem przed wejściem. W głębi obszerny, kwadratowy salon z wyjściem na tylni taras, obecnie podzielony na mniejsze pokoje i toalety. W skrzydłach bocznych (ryzalitach) ciągi pomieszczeń - pierwotnie po dwa mniejsze od frontu i po jednym podłużnym z tylu. obecnie szereg mniejszych pomieszczeń, w skrzydle płn. dodatkowo z wąskim korytarzem. Brak historycznego wystroju. (JB2026)

Park

Źródła
Opracowanie Włodzimierza Pedrycza z 2014 roku
Karta Zabytku Ilona Boroch 2014
https://wyborcza.pl