Bęsia

Stan obecny

Własność prywatna.
Stan techniczny - na progu ruiny.

Historia

Pałac z lat 1720-1730.
Bęsia to wieś (osada) leżąca na Warmii, przy DW nr 596, w odległości 18,5 km na wschód od Jezioran. Pierwotnie była to osada zamieszkała przez lokalne plemiona Bartów i Pogezanów, następnie po podbiciu przez Krzyżaków stała się wsią biskupią. Pierwsza pisana wzmianka pochodzi z 1379 r., kiedy to we wsi wznosił się pierwszy drewniany kościół. W 1389 r. wielki mistrz Konrad von Wallenrod (2.poł. XIV w.-1393) zezwolił Mikołajowi Lengemanowi na lokowanie wsi na prawie chełmińskim. Bęsia miała wówczas 70 włók, z czego 7 należało do sołtysa, zaś 4 stanowiły dochody miejscowej parafii. Jeszcze w XIV w. we wsi wybudowano młyn i karczmę. Parafia należała do dekanatu (archiprezbiteriatu) w Biskupcu Reszelskim. Po zniszczeniu kościoła w latach 1519-21, Bęsia przeszła do parafii Kolno. Z czasem dokonano odnowy lokacji, już na prawie magdeburskim i stała się dobrami lennymi, należącymi do biskupów. W 1527 r. właścicielem został Stanisław Ozar, pochodzący aż z Mazowsza, następnie Krzysztof Wantkow i od 1647 r. Jan Bika. W latach 1720-30 właścicielem B. był Petrus Baronis de Burchard, syn Michała i Katarzyny N., ożeniony z Caroliną de Hertzberg, którzy wybudowali we wsi opisywany pałac oraz wiatrak na wzgórzu we wschodniej części wsi. Leżała ona wówczas w pow. reszelskim (Kreis Rössel), a wśród mieszkańców przewijało się także nazwisko Zimmermann.
W Bansen urodziło się kilkoro dzieci Burhardów: Anna Amalia (ur. 1726), Albertina Teresia (1728-29), Catharina Carolina, Casimirus Carolus... (ur.1734), Petrus Josephus (ur. 1737) i Carolus Andreas (ur. w 1738). Ciekawostką jest, że ich nazwisko (być może na skutek błędu w zapisie, przez ówczesnych urzędników) zmieniło się na Burchert.
Dziedzic Piotr Burchard zmarł dn. 7 maja 1738 r. Następnie wdowa wyszła za Stanisława (Stanislaus Michaelus) De Bezdan Hosius, który miał już sześcioro potomstwa z poprzednich 2 żon. Tak więc była trzecią i miała z nim jeszcze ośmioro dzieci. Byli to: Albertina Ludivica Eleonora (ur. 1740). Ferdinandus Joannes Otto (ur. 1742), Adalbertus Franciscus Adamaus (ur.1743), Fridericus Aleticus Michael (ur. 1744), Anna Maria (ur. 1745-46), Sigismundus Ignatius Otto (ur. 1746), Josephus Polycarpus Michael (ur. 1748) oraz Anna Maria (ur. 1750). Pod koniec XVIII w. wśród mieszkańców przewijały się nazwiska Alef, Birkahn, Feierabend, Goebel, Heinrich, Kaschinski, Kroschewski, Matebel, Worm i Ysop.
Na pocz. XIX w. właścicielem B. był Karl von Knoblauch, który po 1818 r. został starostą w Reszlu. Zapewne to on powiększył pałac o boczne skrzydła, prawdopodobnie w okresie powstawania kompleksu wypoczynkowego nad malowniczym Jeziorem Bęskim. Po nim właścicielem (a zarazem kolejnym starostą) został von Lavergno-Peguilhen. W XIX w. wśród mieszkańców wsi znajdujemy m.in. Marcina Biernackiego, rodzinę Erdmann, Goebel, Kruck, Mueller; w 2. poł. stulecia: Schaefer i Rogall. Anton Rogall mieszkał tu jeszcze w 1945 r.
Posiadaczy majątku po 1857 r. nie znamy, natomiast w 1915 r. przeszedł on w ręce rodu von Stockhausenów. Opuścili oni wieś dopiero w styczniu 1945 r., w obliczu zbliżającego się frontu i armii radzieckiej. Ok. 1950 r. na bazie majątku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne, przekształcone w 1958 r. na Rolniczy Rejonowy Zakład Doświadczalny. W jego skład wchodziły także: Stacja Oceny Ziemniaka Sadzeniaka oraz Ośrodek Szkolenia Kierowców w Drogoszach. Po 1975 r. nazwę zakładu przemianowano na Wojewódzki Ośrodek Postępu Rolniczego. Pałac został wyremontowany i mieściły się w nim biura dyrekcji zakładu. Jeszcze w latach 80. do pałacu zakupiono nowe, stylowe meble. Po przekształceniach politycznych 1989/90 zakład WOPR w Bęsi został zlikwidowany, a jego pozostałości przejęła AWRSP. W późniejszych latach Agencja sprzedała pałac w ręce prywatne.
Źródła:
Encyklopedia Warmii i Mazur, link: https://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/B%C4%99sia
Gedbas Genealogy
Geoportal
Mapster:
11822298 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 2092_(723)_Kabienen_1928_uniberk_C057607791.jpg
16862 @ Karte des Deutschen Reiches 1:100 000 - Generalstabskarte, ark. poj. /1870 - 1944/
- plik mapy: KDR100_135_Sensburg_ca1893_DRMC5820135.jpg

Opis

Pałac barokowy. Budynek wzniesiony na rzucie wydłużonego prostokąta, piętrowy, nakryty mansardowym dachem, z dobudowanymi oficynami, nakrytymi dachami łamanymi. Oficyny są poprzeczne do korpusu głównego, nieco oddalone i połączone łącznikami, dzięki czemu każda z nich tworzy rzut litery "L".
W obu dłuższych elewacjach nieznaczne ryzality. Fasada skierowana jest na S/SW; pośrodku znajduje się wejście główne, akcentowane portykiem filarowym i poprzedzone szerokimi schodami. W elewacji północnej, na wysokości parteru zabudowany i zadaszony taras. We wnętrzu, na parterze, znajduje się obszerny hol z dwoma kominkami.

Park

Park z XIX w. o pow. około 6,65 ha. Od południa park graniczy z jeziorem.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011