Kobylniki

Stan obecny

Własność prywatna.

Historia

Dwór z k. XVIII w.
Kobylniki to jedna z kilku wsi o tej nazwie w Wielkopolsce, leżąca 5 km na zachód od Kościana. Po raz pierwszy odnotowana jako "Kobelnyky" w 1398 r., nast. Kobilniki w 1407 r., poza tym w dawnych czasach najbardziej popularną formą były po prostu "Kobelniki". Na pocz. XV w. wieś należała do parafii Białe Jezioro (obecnie jest to wieś Białcz Stary). Przy jej tworzeniu brał udział Kokorzyński z pobliskiego Kokorzyna, który w 1398 r. "zapowiadał" dziedziny Godziszewo i Kobylniki. Przełom XV i XVI w. był okresem intensywnego rozgraniczania wsi, krzaków, wód, łąk; usypywania kopców granicznych itd. W Kobylnikach od razu powstał też folwark, a niedługo później pierwszy dwór właścicieli, którzy zwyczajowo przezwali się Kobelnickimi (Kobielnickimi). W 1402 r. Kokorzyński toczył spór z kmieciem Jędrzejem z K. i dowodził, że "nie uderzył go po gębie, ale pchał ze swej roli". Współwłaścicielami w tym okresie byli też Kotowieccy z Kotusza; Jakusz (Jakub) Kotowiecki był bratem Wilczka Kobielnickiego. Jakusz miał synów: Macieja, wzmiankowanego w 1429 r., Opacza, Mikołaja, Jana, Jana Mleczko i Bernarda. Mikołaj był dziedzicem w Cothow - Kotuszu, zaś reszta braci posiadała m. innymi Strzępin, Zborowo, Wysoczkę i in. W 1450 r. Mikołaj wraz z bratankiem Jakubem sprzedali Kobylniki (w tym sołectwo) dziedzicowi w Czachorowie, niejakiemu Czemie (Czernie?).
W 2. poł. XV w. we wsi równolegle wymienia się Bartłomieja (Bartosza) Kobylnickiego, zapewne brata w.w. Jakuba oraz dziedziców Grzebieniska - rodzeństwo Piotra i Katarzynę. Bartosz miał też siostrę Jadwigę, zamężną za Mścicha z Chwałkowa, która w 1463 r. sprzedała mu swoją część wsi, za kwotę 200 grzywien.
Bartosz Kobylnicki miał później synów: Piotra Peregryna ("Pielgrzyma") i Wojciecha. Peregryn w 1491 r., na połowie wsi zapisywał żonie Małgorzacie (córce Kaspra Dąbrowskiego) po 70 grzywien posagu i wiana. Ta jednak wkrótce zmarła i Piotr ożenił się ponownie. W 1500 r. niejakiej Zofii zapisywał 100 grzywien posagu i wiana, ale na drugiej połowie wsi - tej wolnej od "oprawy" ś.p. Małgorzaty, w tym na folwarku i dworze, natomiast wyłączając sołectwo. Piotr i Zofia mieli czterech synów: Piotra, Macieja, Wojciecha i Jakuba. Piotr, zwany po ojcu Pielgrzymem, miał córkę Małgorzatę, zaś gdy ta "doszła do lat", wyszła za Jana Dębieńskiego.
Piotr w 1531 r. sprzedał część Kobylnik swemu bratu Wojciechowi, za kwotę 250 grzywien, zaś ten oprawił na tej części posag swej przyszłej żonie - Dorocie Rogalińskiej. Z kolei Jakub w 1535 r. sprzedał część K. Wojciechowi i w 1538 r. Maciejowi. Maciej w 1547 r. zapisywał na poł. swojej części po 100 grzywien posagu i wiana, żonie Annie Golińskiej, córce Krzysztofa. Tu pojawia się ciekawostka związana z nazwiskiem Golińskich; już wtedy dodawano do niego człon "Lassz", stąd też przekształciło się ono później w Los - Golińskich, a nawet Łosi - Golińskich.
Wojciech Kobylnicki i Rogalińska w 1553 r. scedowali kwoty posagowe dziedziczki na jej spadkobierców: Jana Rogalińskiego i Annę Wybranowską. Zapewne też wtedy przekazali majątek Maciejowi, który występuje jako płatnik poboru (z 2 i pół łanu) w 1564 r. Rok wcześniej we wsi płacono z 4 i pół łanu i 1 kwarty, karczmy dorocznej i wiatraka dorocznego. Maciej i Golińska mieli pięcioro dzieci: Annę, Jana, Malchera, Wojciecha i Andrzeja. Anna wyszła za Jana Skaławskiego i miała z nim synów: Piotra i Marcina.
W 1566 r. rodzeństwo Kobylnickich dokonało podziału majątku. Ze spisanego aktu dowiadujemy się nieco o ówczesnej wsi. Był tu dwór z ogrodem po Wojciechu K., folwark z łąkami, ogrody (czy raczej zagrody?) "Kantorowski, Rybczyński, Miskowski, Kędziorkowski, Kapuściński, Kaczmarski, Kloszczyński", ponadto siedliska "Ornapowskie, Janichowskie, Gruczewskiego (opuszczone), Krabuskie, Kloszczyńskie, Szopińskie". W akcie wymienione też jest sołectwo z dworem oraz "dwie sadzawki, pastewnik, skotnica, zapust ku Czaczowi przy granicy z Poninem oraz gaiki przy drodze z Kościana do Białego Jeziora".
W 1581 r. pobór we wsi płacili: Piotr i Marcin Skaławscy z 2 półłanków i 2 zagrodników oraz Jan Kobyliński z 2 i 3/4 łanu, 3 zagrodników, 1 półłanku pustego, od rataja i 1 pługa oraz od wiatraka dorocznego. Kilka lat później we wsi wymieniono nazwę jednej z sadzawek - Stryjewska. Warto też dodać, że młodzi Skaławscy wraz z matką trzymali także część Wielkiego Rogaczewa. W 1581 r. dzielili te dobra z Janem Kobylińskim (Kobylnickim). Sześć lat później wypłacili Annie 600 złp. z jej oprawy na Rogaczewie, a wsie podzielili pomiędzy siebie: Marcin dostał połowę Małego Rogaczewa, a Piotr części Kobylnik.
Po Janie Kobylnickim część wsi odziedziczył Andrzej K., ożeniony z Zofią Granowską (z Granówka), córką Sebastiana G. Zmarł on na przełomie XVI i XVII w., po czym Zofia wyszła za Jana Cerekwickiego, burgrabiego ziemskiego z Kościana. Ten posiadał już wcześniej Białcz (inaczej Białe Jezioro), Skoraczewo, Kokorzyn, Godziszewo oraz Krzon (nazywany też Krzan albo Chrzan). W 1606 r. dodatkowo wziął w wianie Kobylniki, a Zofii zapisał 2500 złp. posagu i wkrótce Kobylnickim urodził się syn Jan. Rodzice młodo zmarli, zaś Janem zaopiekowali się wuj Andrzej i stryjowie Piotr i Wojciech Kwileccy, którzy dzierżawili majątek.
Wiek XVII nie obfituje w zapiski o Kobylnikach, dopiero na pocz. XVIII w. znajdujemy tu Malechowskich, którzy puścili wieś w tzw. posesję. Był to w owym czasie popularny sposób na zarabianie pieniędzy; właściciele nie musieli się martwić o gospodarkę, a pieniądze od posesorów wpływały regularnie. W 1731 r. Jan Malechowski kwitował ze 150 złp. ówczesnego posesora Stanisława Głuchowskiego. Zdaje się, że wkrótce dobra przeszły w ręce braci Kozierowskich: Kazimierza, Marcina i Wojciecha. Ci w 1735 wydzierżawili wieś Franciszkowi Mąkowskiemu. Trudno nam powiedzieć, jakie były ówczesne relacje pomiędzy dzierżawcą i posesorem, i czym się te dwie formy zarządu różniły, bo już w 1746 jako posesor wymieniany jest Ludwik Nagłowski. W gronie współwłaścicieli pojawił się wówczas Bartłomiej Marszewski - mąż Zofii Kozierowskiej, córka Jana Malechowskiego - Klara i rodzina Cerekwickich. W 1749 r. prawa do posesji dóbr nabył Paweł Zbijewski h. Rola, przeciwko czemu protestował Jan Kozierowski. O wspomnianej rodzinie Cerekwickich zapiski są bardzo nieliczne, więc wątpliwe jest, że to oni wybudowali opisywany dwór około 2. połowy XVIII w. Właścicielami byli wtedy Zarembowie, a konkretnie gen. Marcin Zaremba, który w 1780 r. sprzedał te dobra Antoniemu Mąkowskiemu. Zapiski z tego okresu są dość zawiłe i wynika z nich między innymi, że połowę wsi Marcin nabył od swego brata Ignacego Zaremby, starosty prośniatowskiego. Zbijewscy zaś w międzyczasie przeprowadzili się na południe Polski i pojawili się ponownie w 1784 r., żeby odebrać jakieś pieniądze od nowego właściciela. Pojawił się zatem Marcin Zbijewski, syn Macieja - kasztelana konarsko-sieradzkiego, późniejszy syn adopcyjny Jana Rozdrażewskiego h. Szeliga. Tak więc zapewne to za czasów Zarembów powstał dwór, posiadający charakterystyczną dla tego okresu architekturę.
W 1788 r. Mąkowski sprzedał Kobelniki Ignacemu Wyssogota-Zakrzewskiemu h. Wyskota, stolnikowi poznańskiemu. Ten był zarazem "chorążym" województwa poznańskiego, posłem na sejmy i posiadaczem całkiem sporych jak na tamte czasy terenów w pow. kościańskim. W 1791 r. sprzedał wszystko za ponad milion ówczesnych złotych - Janowi Baltazarowi Schlichtingowi, synowi Cypriana i Anny Luca. Ten jednak niebawem zrezygnował z Kobylnik, Chrzanu i Ponina, sprzedając je rok później (1792) Janowi Potworowskiemu h. Dębno.
Po III rozbiorze Polski majątek od Potworowskich nabył Nepomucen Kwilecki, którego 5-letni syn Franciszek zmarł w 1808 r. i pochowany został w Kobylnikach. Zdaje się, że żona dziedzica - Marianna - również była z domu Kwilecka. Gdy ich syn Walerian ożenił się z Marią Lubowiecką, to on został kolejnym dziedzicem K. Mieli liczne potomstwo, niestety z powodu wysokiej umieralności, w krótkim czasie na tamten świat odeszły 2-letnia Marianna i 3-letnia Zofia (w 1850). Córka Helena szczęśliwie doczekała pełnoletniości i w 1861 r., mając 21 lat, wyszła za Bolesława Potockiego z Będlewa. Ojciec - hrabia Walerian Kwilecki umarł mając lat 57, dnia 5 grudnia 1862 r. Rok później do męża dołączyła 47-letnia Marianna. Oboje zostali pochowani na cmentarzu parafialnym w Białczu. Majątek odziedziczył wówczas Franciszek Kwilecki.
W 1885 r. Kobylniki dzieliły się na wieś oraz dominium. W części wiejskiej znajdowało się 8 domów z 78 m-cami (w tym 13 analfabetów), zaś na terenie domeny 19 domów z 209 m-cami, w tym 9 ewangelików; 111 analfabetów. W skład domeny o rozległości 7653 mórg oprócz K. wchodziły folwarki Krzan i Ponin oraz leśnictwo Krzan. Około 1887 r. Hektor Kwilecki ożenił się z hrabiną Jadwigą Załuską, a rok później urodził się Dobiesław Łukasz i w 1889 r. córka Zofia Joanna Maria. Mniej więcej w tym czasie dobra Kobylniki i Kwilcz uzyskały status Ordynacji, a po kolejnym roku ordynatowi hrabiemu Kwileckiemu urodziła się kolejna córka - Jadwiga Anna Gabriela Maria. Ponadto mieli córkę Marię Barbarę (1893-1980).
Pod koniec stulecia majątek otrzymał zaszczytne miano "dóbr rycerskich" - Rittergut, a w jego skład wchodziły folwarki Krzan oraz Ponin, o łącznej rozległości 1140 ha, w tym 619 ha ziemi uprawnej i 223 ha łąk oraz pastwisk. Majątek posiadał też nieco lasów - 241 ha oraz stawy o pow. 4 ha. W gospodarstwie hodowano 52 konie, 240 szt. bydła oraz 168 świń. Właścicielem był już wówczas Dobiesław hr. Kwilecki, a zarządcą Niemiec o nazwisku Josef Majer. Po 1. wojnie światowej dziedzic trafił na Podkarpacie, gdzie dnia 20 sierpnia 1918 r. (w Iwoniczu) zaślubił Zofię Helenę Benwe hr. Załuską h. Junosza (1898-1980). Ich dzieci to (kolejno): Przemysław Maria Józef (1919-1992), Maria Izabela Mariza (1921-1933), Lech Michał Maria (1922-2008), Maria Henryka Teresa (ur. 1926), Andrzej Chryzostom (1928-2019) oraz Jan Gabriel Maria (ur. 1934). Dodajmy, że w 1926 r. majątek Dobiesława Kwileckiego obejmował 1130 ha (pozostałe jak w 1913), a do opodatkowania wykazywano czysty dochód gruntowy w wys. 4247 talarów. Gospodarstwo specjalizowało się w reprodukcji uznanych nasion pszenicy i nasion buraczanych. Dwór, co oczywiste, na przestrzeni ponad 100 lat był wielokrotnie przebudowywany i remontowany.
W 1930 r. Kobylniki były dużą wsią w pow. kościańskim i liczyły 933 mieszkańców. We wsi oprócz majątku znajdowały się Zakłady Ogrodnicze T. Owczarzaka, kuźnia J. Ławniczaka, sklep kolonialny P. Jędroszkowiaka, a usługi stolarskie świadczył J. Neumann. Największym gospodarzem prywatnym był Ludwik Dubski, posiadacz 69 ha ziemi. Po 2. wojnie światowej dobra Kwileckich zostały zabrane właścicielom, na mocy ustawy PKWN z 1944 r. i rozparcelowane.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Słownik Historyczny Ziem Polskich w Średniowieczu, Inst. Historycznego P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Gosp. Rolnych Woj. Poznańskiego, 1926;
Guter=Adreßbuch für die Prowinz Posen, wyd. 2, Lipsk 1913;
Wykaz alfabetyczny wszystkich posiadłości ziemskich w W. Księstwie Poznańskiem, Berlin, 1872;
Księga Adresowa Polski ..., 1930;
Geoportal;
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór barokowy, którego opis (pochodzący od nieznanego autora) zachowamy, gdyż nie ma sensu redagować tekstu ponownie, zmieniając tylko szyk wyrazów.
"Dwór elewacją frontową zwrócony na południowy wschód, wznosi się pomiędzy honorowym dziedzińcem od frontu, a regularnym ogrodem rozciągającym się dawniej przy elewacji tylnej. Ogród został powiększony i przekształcony w założenie krajobrazowe w czasach Kwileckich.
Dwór jest murowaną, założoną na prostokątnym rzucie, parterową budowlą przykrytą wysokim mansardowym dachem z trójosiowymi wystawkami w środkowej partii elewacji frontowej i tylnej zwieńczonymi szczytami o barokowych wprawdzie formach, lecz przetworzonych już w XIX w. W szczycie frontowym umieszczony został w XIX w. herb Kwileckich - "Szreniawa". Późniejszy jest również, chociaż być może nawiązujący do poprzedniego, ganek (?) o dwóch parach smukłych kolumn wspierających balkon o kutej balustradzie w kondygnacji poddasza, poprzedzający główne wejście na osi elewacji frontowej.
Reminiscencją dawnych alkierzy mogą być parterowe aneksy przylegające do elewacji bocznych dworu, wysunięte nieznacznie przed lico elewacji frontowej i nakryte dziś płaskimi dachami otoczonymi balustradą znajdujących się tu tarasów. Elewacje dworu i aneksów pokryte są gładkim tynkiem, z prostokątnymi otworami okiennymi o regularnym układzie ujętymi w późniejsze obramienia".

Park

Park z k. XVIII / XIX w. o pow. 4,67 ha, z aleją dojazdową. Park był niegdyś nieco większy (zachodni narożnik), a obecnie znajduje się w całości na dz. ewid. nr 85/29.

Inne

Oficyna, nr rej.: 522/A z 18.02.1955
Dom ogrodnika, nr rej.: 522/A z 18.02.1955
Folwark, nr rej.: 1525/A z 7.02.1995

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011