Skatalogowanych zabytków: 11145
Zarejestruj się
Miniatura Tarce
2018, zdjęcie Jerzy Mrozek
Miniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura TarceMiniatura Tarce

Lokalizacja

Współrzędne GPS (zapis dziesiętny): 52.0012, 17.593

Tarce

Województwo:wielkopolskie
Powiat:jarociński
Gmina:Jarocin
Rodzaj obiektu:Pałac

Rejestr zabytków

Zespół:pałacowy, nr rej.: 1390/A z 24.02.1973

Stan obecny

Obiekt dostępny. Hotel i restauracja.

Historia

Pałac z 1871 r.
Wieś istniała już pod koniec średniowiecza i prawdopodobnie pisał się z niej komes Tarscinus, któremu w 1293 r. król Przemysław II nadał Ostrów nad Prosną. Po raz pierwszy w zapiskach pojawiła się jako Tarsicze w 1399 r. W kolejnych wzmiankach pisanych występowała także jako: Tharcze (1493), Tarscze (1579), Tarszce, Tarszcze oraz Tarcze (dwie ost. nazwy głównie w XVI w.). Dokument z 1441 r. informuje, że wieś od zawsze należała do Tarzeckich. Jej właścicielem w 1. poł. XV w. był Jan, syn Mikołaja, który na poł. dóbr oprawił 50 grzywien wiana i t. przywianku swej żonie Katarzynie. Mieli oni syna Mikołaja – kolejnego dziedzica – zaś ten córkę Zofię. Obszerny dokument opisujący podział dóbr z tego okresu nie precyzuje, w jakim stopniu pokrewieństwa byli z Zofią: Maciej, Anna i Katarzyna, zapewne było to rodzeństwo albo rodzeństwo przyrodnie. W każdym razie Maciej Jarocki, starosta wschowski miał połowę dóbr (Jarocin i ½ T.) zaś Zofia drugą. Maciej swoją część sprzedał Wojciechowi Słaboszewskiemu. Resztę majątku po nim wzięły (ok. 1471 r.) Anna i Katarzyna, lecz Zofia Tarzecka pozwała siostry i przejęła dobra, a następnie sprzedała je Andrzejowi Górskiemu. Zrobiła to bezprawnie, albowiem była właścicielką tylko połowy Tarców. Kolejni Tarzeccy byli potomkami tejże Zofii i Pigłowskiego z Pigłowic.
W celu uzupełnienia informacji z tego okresu musimy wrócić do Katarzyny, która w 1462 r. wyszła za Jakuba de Tharszczena. Tenże Jakub zapisywał jej na swojej części 65 grzywien posagu i t. wiana. Zapewne to ta sama Katarzyna wyszła później za Hinczę z Ossowej Sieni, któremu w 1471 r. dała swe części dziedziczne w Jarocinie, Nowym Mieście i Tarcach. Na innym z działów siedział Marcin Kempka (w zap. także: Kampka, Gąbka) Tarczewski (w zapisce: Tarszeczski), po którym odziedziczył Jan zwany „Janoszką” de Tharscze. Nazwisko Tarczewskich z czasem ewoluowało do postaci „Tarzewscy” albo „Tarzeccy”. W dalszym opisie będziemy używać formy „Tarzeccy”. Wspomniany Gąbka w 1469 r. sprzedał swoją część „ojczystą” znanemu nam już Maciejowi Jarockiemu.
Andrzej Górski miał żonę Annę; w 1475 r. sprzedali oni swe dobra w Jarocinie Wojciechowi Górskiemu, kasztelanowi z Lądu i staroście wschowskiemu, za kwotę 2 tys. grzywien. Zacny starosta rok później wyderkował dobra za 200 grzywien Mikołajowi, Wojciechowi, Stanisławowi, Marcinowi i Piotrowi Pigłowiczom (a właściwie Tarzeckim), braciom niedzielnym. Ok. 1530 r. Piotr T. sprzedał część wsi Janowi Słaboszewskiemu, ożenionemu z Anną Cielęcką. Tym sposobem w 2. poł. XVI w. dość czytelny stał się podział wsi na trzy części: Tarzeckich, Górskich i Słaboszewskich. Ci ostatni mieli synów: Jana, Krzysztofa, Sebastiana i Wojciecha. Z czasem Górscy zniknęli z Tarców, natomiast części wsi dziedziczyli i wzajemnie sobie sprzedawali potomkowie Słaboszewskich i Tarzeckich. W 1577 r. dziedzice procesowali się z sąsiadami o wycinanie lasów na Wilkowyi, Łuszczanowie, Kątach i Radlinie. W 1589 r. toczyła się sprawa o las zwany Goździec. W tamtym czasie żyła jeszcze Anna, wdowa po Janie S., a jej synowie doczekali we wsi początku XVII w. W 2. poł. XVI w. dziedzicami byli Andrzej i Jakub T., po których w 1582 r. odziedziczyli ich synowie: Grzegorz i Piotr (kuzyni). Jakub Tarzecki w swojej części miał 1 łan osiadły i 4 zagrodników. W tamtym czasie po raz pierwszy jeden ze Słaboszewskich sprzedał swoją część dóbr możnej rodzinie Opalenickich (Opalińskich) h. Łodzia. W 1620 r. współwłaścicielem T. na krótko został Piotr Twardowski. Posiadał on 1 łan, 1 zagrodnika i 1 komornika. W 1629 r. jedyna córka Grzegorza Tarzeckiego, Jadwiga (żona Piotra Zbykowskiego), sprzedała swe części dziedziczne Tarców córkom Andrzeja Opalińskiego – Katarzynie i Elżbiecie. Warto dodać, że Jadwiga miała brata – Sebastiana – jednak ten przedwcześnie zmarł.
W poł. XVII w. właścicielem T. był Piotr Opaliński (1601-1665), wojewoda podlaski i kaliski, ożeniony z Katarzyną Leszczyńską. Mieli oni łącznie ośmioro dzieci, spośród których w 1666 r. Jan i Jan Kazimierz dali w działach Tarce oraz inne wsie bratu Piotrowi. W 1673 r. Piotr odkupił od Jana całe dobra, czyli wsie dziedziczne: „Radlin, Kąty, Wilkowyja, Łusczanów, Stręgosza, Bachorzewo, Cielcza, Cząsczów, Tarce i Dąmbrowa” w pow. pyzdrskim, za kwotę 219 tys. złp. Piotr ożenił się z Ludwiką Opalińską, z którą miał syna Adama, następnie (zapewne po rozwodzie) ok. 1678 r. z Katarzyną Przyjemską h. Rawicz, z którą miał jeszcze dwie córki: Ewę i Ludwikę (1684-1719) oraz syna Antoniego. Dobra przeszły na Ludwikę zamężną za Jana Kazimierza Sapiehę h. Lis (1673-1730), a następnie zostały puszczone w zastaw Janowi Jarochowskiemu. Tenże Jan ożenił się ok. 1690 r. z Agnieszką Zdzarską, z którą miał synów Józefa, Antoniego, Macieja i Franciszka oraz córkę Franciszkę Barbarę. W dalszym okresie Jan J. występuje w zapiskach jako posesor albo dzierżawca Tarców. Syn Franciszek ok. 1730 r. ożenił się z Marianną Albinowską (Elbinowską?), a w 1732 r. w Tarcach urodził się ich syn Jan Kanty Rafał. Franciszek Jarochowski był dzierżawcą połowy wsi, a drugą połowę trzymał jego brat Józef, ożeniony z Marianną Grochowicką, którym w 1732 r. urodził się w Tarcach syn Ignacy. Bracia wybudowali we wsi nowy dwór, o którym pierwsza zapiska pojawia się właśnie z okazji chrztu Ignacego. Kolejne dzieci Franciszka i Marianny to: Anna Marianna, Marianna, Walenty Maciej, Zofia Katarzyna, Helena Kunegunda i Jan Baptysta Maciej. Kolejne dzieci jego brata Józefa to: Piotr Paweł, Katarzyna (1736-1741), Anastazja Marjanna, Franciszek, Józef Benedykt (1742-1742), Walentyn Maciej, Jan Augustyn (1743-1743), Salomea Katarzyna, Franciszek Ksawery i Barbara Katarzyna. W 1745 r. posesję po ojcu przejął syn Franciszka – Antoni.
Podobnie jak właściciele, dzierżawcy Jarochowscy siedzieli w Tarcach do lat 90. XVIII w.
Ludwika Opalińska miała z Janem Sapiehą sześcioro dzieci: Piotra Pawła, Kazimierza Antoniego, Pawła, Franciszka Antoniego, Michała Antoniego oraz Katarzynę Ludwikę. W latach 80. XVIII w. córka Katarzyna próbowała sprzedać dobra, zaś ostatecznie ich dziedzicem został Kazimierz Nestor książę Sapieha (1757-1798), syn Jana (1732-1757) i Elżbiety Branickiej, gen. artylerii i marszałek konfederacji Wielkiego Księstwa Litewskiego. Książę ożeniony był z Anną hr. Cetner h. Przerowa (1764-1814), z którą prawdopodobie nie mieli potomstwa. W 1791 r. zawarł kontrakt z Karolem Gleve (?), plenipotentem Fryderyka Adolfa hr. Kalkreutha, generała jazdy króla Prus. W skład rozległych włości Sapiehów wchodziły wówczas: klucz koźmiński, dobra Radlin z wsiami i folwarkami: „Konty, Stęgosza, Wylkowyja, Łuszczanow, Cielcza, Tarce, Annopol, Olendry s. Elżbiecin” w pow. pyzdrskim. Dopiero w 1866 r. Tarce wykupiła z rąk niemieckich Antonina z Bojanowskich Gorzeńska h. Nałęcz (1802-1868), wdowa po Hieronimie Michale Gorzeńskim (1793-1846). Gorzeńscy w tym czasie byli dziedzicami Śmiełowa. Mieli pięciu synów: Władysława (1826-1860), Antoniego (1828-1880), Zygmunta (1830-1886), Tadeusza (1833-1872) oraz Stanisława (1836-1898). Tarce miał otrzymać najmłodszy z synów, Stanisław, który w 1860 r. ożenił się z Elizą Węsierską h. Belina (1849-1910). 11 lat po ślubie dziedzic wybudował w Tarcach nowy pałac, do czego wykorzystano cenionego w Wielkopolsce poznańskiego architekta, Stanisława Hebanowskiego, twórcy m.in. Teatru Polskiego w Poznaniu i pałacu w Posadowie. Eliza i Stanisław Gorzeńscy mieli dwóch synów: Zbigniewa Adama (1869-1926) i Ludwika.
W 1885 r. wieś liczyła 11 domów i 235 m-ców wyznania katolickiego, a wraz z folwarkiem Łuszczanowo miała 1941 ha. Na obszar ten składało się 508 ha ziem uprawnych, 58 ha łąk, 29 ha pastwisk, 1318 ha kasów, 27 ha nieużytków i 0,43 ha wody. W skład okręgu dworskiego wchodziły także: Johannesthal i leśniczówka w Tarcach. Dnia 25 kwietnia 1901 r. w prywatnej kaplicy biskupiej w Poznaniu, młody dziedzic Tarców, 32-letni Zbigniew Gorzeński zaślubił Anielę Barbarę Józefę Biegańską h. Prawdzic (1875-1920), córkę dziedziców Cykowa. Ślubu udzielił młodym biskup Edward Likowski. Świadkami przy ślubie byli: Jan hr. Czarnecki z Golejewka i Konstanty Żółtowski ze Słupów. Niestety Gorzeńscy nie mieli dzieci. Dziedzic na swojego nastepcę w Tarcach wyznaczył w testamencie Zdzisława Skarżyńskiego h. Bończa (1874-1941), działacza niepodległościowego i pierwszego polskiego starostę w Jarocinie. Gorzeńscy posiadali także Sepno, Cykowo, Cykówko i folwark Janów, łącznie prawie 3 tys. ha. Dziedzic był aktywnym działaczem społecznym i politycznym. W pałacu wzbogacał odziedziczoną po ojcu kolekcję obrazów i książek. Brał udział w powstaniu wielkopolskim, gdzie był dowódcą batalionu jarocińskiego, który zresztą sam utworzył i finansował. Później pomagał w budowie Szkoły Powszechnej w Tarcach, popierał różne organizacje i towarzystwa, np. Towarzystwo Czytelni Ludowych „Sokół”, Towarzystwo Śpiewacze, Poznańskie Towarzystwo Pomocy Naukowej. Był także przysięgłym w Sądzie Okręgowym w Ostrowie Wlkp oraz wspólzałożycielem i wiceprezesem Wielkopolskiego Towarzystwa Łowieckiego. Miało to związek z kompleksem lasów wokół Tarców, który był jednym z największych na Ziemi Jarocińskiej. Na terenie majątku w Tarcach, na ok. 200 hektarach lasu zorganizowano jeden z tzw. „zwierzyńców”, czyli ośrodka hodowli zwierzyny leśnej. Pałac w Tarcach stanowił ośrodek kultury, gdzie bywało wiele znakomitości ówczesnej Polski: politycy, dyplomaci, wyżsi oficerowie i artyści, m.in. malarz Wojciech Kossak z córkami: Magdaleną Samozwaniec i Marią Pawlikowską-Jasnorzewską. Na polowaniach bywał tutaj nawet marszałek Edward Rydz-Śmigły, który w 1937 r. odwiedził pałac w towarzystwie wyższych oficerów WP. Zbigniew Adam Ostroróg-Gorzeński zmarł mając 57 lat, dnia 12 czerwca 1926 r. i pochowany został w grobowcu rodzinnym w Lgowie. Jego żona Aniela zmarła sześć lat wcześniej. Była ona fundatorką figury Matki Boskiej z Lourdes, którą ustawiono na pagórku z kamieni w parku, obok wypływającego z pagórka źródełka. W 1926 r. dobra w Tarcach liczyły 2075 ha, na co składało się 650 ha ziem uprawnych, 125 ha łąk i pastwisk, 1250 ha lasów, 48,75 ha nieużytków i 1,25 ha wody. Czysty dochód gruntowy podawany jako podstawa do wyliczenia podatku wynosił 3468,91 talarów.
Kolejny właściciel Tarców - Zdzisław Skarżyński - był mężem Olgi Aleksandry Ostroróg-Gorzeńskiej (1880-1920), córki Kaliksta (1856-1890) (kuzyna Zbigniewa Adama Gorzeńskiego) i Marii Róży Koziebrockiej. Olga i Zdzisław mieli pięcioro dzieci: Marię (1913-1928), Zofię (1915-1999), Henryka (1917-2000), Kaliksta (1918-1979) oraz Antoniego (1920-1990). Po wybuchu 2. wojny światowej zostali oni zmuszeni do opuszczenia majątku. Po wojnie dawne dobra zabrał i rozparcelował Skarb Państwa Polskiego. Pałac początkowo przeznaczono na mieszkania dla rolników, a w 1948 r. w budynku utworzono Spółdzielczy Ośrodek Szkoleniowy. Na terenie dawnego folwarku funkcjonowała Spółdzielnia Produkcyjna. W 1957 r. gdy właścicielem pałacu zostało Ministerstwo Rolnictwa, powstała tu Szkoła Rolniczo – Gospodarcza w Tarcach. Szkoła otrzymała 48 hektarowe gospodarstwo po zlikwidowanej Spółdzielni. W 1966 r. utworzona została Zasadnicza Szkoła Rolnicza oraz Szkoła Rachunkowości Rolnej (ta istniała do 1970 r.). W 1973 r. w Tarcach oddano do użytku budynek nowej szkoły. Dopiero wtedy pałac został wpisany do rejestru zabytków. W nowym budynku powstał Zespół Szkół Rolniczych, któremu w 1980 r. nadano imię Jadwigi Dziubińskiej, wybitnej działaczki społecznej. W latach 90. szkołę tę zlikwidowano, zaś pałac o który toczyły się postępowania spadkowe stał się własnością Starostwa Powiatowego w Jarocinie. W 2006 r. pałac wraz z parkiem przeszedł w ręce prywatne i został wyremontowany.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Regesty, Monografie) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski, Wielka genealogia Minakowskiego (Wielcy.pl);
Księga Adresowa Gosp. Rolnych Woj. Poznańskiego, 1926;
Księga Adresowa Polski, 1930;
Strona internetowa Zespołu Szkół Przyrodniczo-Biznesowych im. Jadwigi Dziubińskiej w Tarcach; http://tarce.edu.pl/historia/
Marcin Libicki „Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce”, wyd. II Poznań 1996
Mapster:
6623 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wschodnia (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 3971_Zerkow_1940.jpg
Geoportal.
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Pałac neorenesansowy, w tzw. „kostiumie francuskim”. Budynek piętrowy, wzniesiony na planie prostokąta w dłuższej osi SW-NE, fasadą zwrócony na SE, nakryty dachem mansardowym. We wszystkich czterech narożnikach umieszczono wieżyczki, zaś w dłuższych elewacjach ryzality zwieńczone ozdobnymi frontonami. Wejście główne osłonięte filarowym portykiem małego porządku, poprzedzone szerokimi schodami. Pod portykiem przechodzi podjazd. W elewacji ogrodowej duży taras na który prowadzą dwubiegowe schody.

Park

Park z 1. poł. XIX w. Z dużym uproszczeniem można przyjąć, ze park zajmuje dz. ewid. nr ...163/10 o pow. 11,0119 ha (Geoportal, 10.04.2018 r.). Rośnie tu 749 drzew, z czego 20 stanowi pomniki przyrody.

Inne

Głaz z inskrypcją poświęconą Zbigniewowi Gorzeńskiemu.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011

Komentarze

Aby skomentować obiekt, zaloguj się. Jeżeli nie masz jeszcze konta w serwisie, zarejestruj się.

Ten obiekt nie został jeszcze skomentowany.