Czarnków

Stan obecny

Własność J.S.T. lub prywatna.

Historia

Dwór /ul. Rybaki 28/ z 2 poł. XVIII w.
Czarnków jest jedną z najstarszych osad Wielkopolski. Ponoć już w X w. na wzgórzu wznosił się zamek księcia pomorskiego Gniewomira, który zbuntował się przeciwko Bolesławowi Krzywoustemu. Król zamek zdobył, a nieposłuszny książę stracił życie. Kolejne wzmianki o zamku znajdujemy w XII w., gdy należał do Mieczysława, księcia wielkopolskiego. W 1192 r. książę przekazał zamek Dzierżykrajowi, wojewodzie kaliskiemu, który jako pierwszy przybrał nazwisko Czarnkowski, a pod zamkiem założył miasto. Wybudował tu także kościół o którym wspomina w XIII w. biskup poznański Szymonowicz. Czarnkowscy pieczętowali się herbem Nałęcz i byli jednym z najpotężniejszych rodów tej części Wielkopolski. Rządzili w Czarnkowie przez ok. 500 lat, aż do wygaśnięcia rodu na pocz. XVIII w. W różnych okresach ich dobra rozciągały się daleko na wschód, aż po Kujawy Zachodnie oraz bardziej na południe, aż do Kłecka w powiecie gnieźnieńskim. O rozmiarze dóbr świadczy zapiska z 1577 r. o podziale majątku przez Andrzeja Czarnkowskiego, dokonanego z braćmi Piotrem, Wojciechem i Stanisławem. Były to: "Połajewo, Szirakowo, Kroslino, Kroślinko, Przybychowo, Borassyno, Tarnowiec, Prossna, Wijssiny, młyn wodny we wsi Cziszkowo na rz. Noteci, miasto Człopa i wsi przyl.: Sonowo, Czuczarz, Piecziska, Trzebinia, Gogolcza, Rabnik, całe części ojcz. i mac. miasta Czarnków i wsi przyl.: Biała, Hamer, Kissy, Wallykowycze, Kruszewo, Brzezna, Szarb, Białęzino, Szawłowo, Dambe, Pianowka, Gora, Cziskowo, Goray, Golcz, Gembicze, Manstwo, Radosiewie - nowo lokowany las - puszcza czarnkowska; miasto Modrze i wś Zmyn dobra królewskie w pow. kościańskim oraz całe części miasta Kłecko, wójtostwo, stacji i wsi: Polska Wieś, Golczewo i Golie, królewskie wsie Morakowo Czerlejno, Mlinkowo, osada Cziarin (pustki), Smieszkowo i Czechy." (w cytowanej zapisce rozwinięto niektóre skróty, zachowując oryginalną pisownię nazw miejscowości). Ostatnim męskim dziedzicem Czarnkowa, z rodu Czarnkowskich h. Nałęcz, był Franciszek Sędziwój, ożeniony z Anną Konstancją Weiherówną, córką Mikołaja Weihera, wojewody chełmińskiego. Poprzez małżeństwo siostry Franciszka Sedziwoja - Jadwigi - dobra przeszły w ręce Tomasza Działyńskiego h. Ogończyk, krajczego koronnego, syna Pawła Działyńskiego - wojewody pomorskiego. W 1701 r. Czarnków i przyległości nabył od Działyńskiego Stanisław Leszczyński, wojewoda poznański. Jeszcze w tym samym roku przekazał on cały majątek w wieczyste posiadanie Adamowi Naramowskiemu, kasztelanowi śremskiemu, staroście ujskiemu i pilskiemu. Ten ożeniony był z Katarzyną Grzymułtowską. Za ich rządów dzierżawcami miasta byli m.in. Swiniarscy i Karczyńscy. Przed 1749 r. Mikołaj Swinarski, podkomorzy królewski i superintendent skarbu koronnego był już właścicielem czarnkowskich dóbr. Od 1772 r. miasto przeszło pod panowanie pruskiego zaborcy. Majętność wraz z folwarkami w Dębem i Lubaszu pozostawała w rękach Swiniarskich; na pocz. XIX w. Zofii, a ok. 1818 r. Mikołaja, podczaszego kaliskiego. W 1851 r. zmarł Makary Mikołaj Seweryn Emiljan Swiniarski, dziedzic Czarnkowa i Dębego, pozostawiając żonę Felicję z Kurcewskich i 3 nieletnich dzieci. W późniejszym okresie, prawie do końca XIX w. majątek znajdował się w rękach niemieckich właścicieli. Jednak w 2. poł. XIX w. posiadłość nie odgrywała już większej roli w dziejach miasta. W 1885 r. Czarnków liczył 4103 m-ców, która to liczba zmniejszyła się z powodu oddalenia od linii kolejowej i głównych traktów komunikacyjnych. Pod k. XIX w. majętność ziemska zapewne została rozparcelowana, gdyż nie występuje w żadnej z popularnych ksiąg adresowych okresu międzywojennego. W 1930 r. miasto liczyło 3970 m-ców. Po 2. wojnie światowej dawne zabudowania dworskie przystosowano do pełnienia nowych funkcji.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Teki Dworzaczka (Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Księga Adresowa Polski;
Geoportal
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór wzniesiony na planie odwróconej litery "L", parterowy, nakryty dwuspadowym dachem, z pojedynczym naczółkiem od strony wschodniej. Składa się z dwóch dostawionych do siebie poprzecznie części: dłuższej w osi WzN-EzS oraz krótszej, od południa, w osi NzE-SzW. Do części południowej dostawiona niższa przybudówka.

Park

Brak.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011