Skatalogowanych zabytków: 11198
Zarejestruj się
Miniatura Rybowo
Dla Portalu PolskieZabytki Renia Szczepanek 2015
Miniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura RybowoMiniatura Rybowo

Lokalizacja

Współrzędne GPS (zapis dziesiętny): 52.9343, 17.2229

Użytkownicy współtworzący opis i dane obiektu

Marek KujawaMaciej Pawłowski

Rybowo

Fischdorf (1939-45)

Województwo:wielkopolskie
Powiat:wągrowiecki
Gmina:Gołańcz
Rodzaj obiektu:Dwór

Rejestr zabytków

Park:nr rej.: A-527 z 24.02.1986

Stan obecny

Własność J.S.T.

Historia

Dwór z XVIII w., przebudowany w XIX w.
Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1399 r. W późnym średniowieczu należała ona do rodu Pałuków. W XV w. siedzieli tu Budziszewscy z Budziszewa, z których Paweł w 1475 r. sprzedał część wsi Maciejowi Grodzieńskiemu, kasztelanowi bydgoskiemu. Ten przez długie lata zysk z dóbr przeznaczał dla wikariuszy z katedry poznańskiej, a w 1513 r. przypomniał sobie o swoich córkach: Helenie, Katarzynie i Małgorzacie, którym dał po 700 zł, a dobra wyderkował i to nie za darmo. Lipiny i Słupowę wzięła Małgorzata, Rybowo Helena, zaś Chawłodno Katarzyna. Była jeszcze czwarta córka, Felicja, która za 900 złp. dostała Międzylesie. Rok później zmarł pozostawiając Rybowo żonie, Małgorzacie z Gołańczy. W poł. XVI w. właścicielami dóbr, w tym Rybowa byli bracia Grodzieńscy: Wawrzyniec, Zygmunt i Stefan. Później Anna G. wyszła za Orzelskiego, przez co ten stał się posiadaczem Gołańczy i licznych przyległości. W 1523 r. wieś płaciła dziesięcinę snopową proboszczowi w Grylewie, dawano też meszne po korcu pszenicy i owsa z łanów kmiecych, po korcu owsa z zagród oraz po groszu z karczmy. W 1562 r. córki Orzelskich czyniły działy, na skutek których wieś dostała Barbara Białośliwska. Tę część w 1569 r. wraz z mężem Janem rezygnowali oni Janowi Zbyszewskiemu z Łukowa. Drugą część w tym okresie posiadał Ulisses Grudzieński, po którym odziedziczył syn Jan ożeniony z Małgorzatą Witosławską. W 1577 r. na dziale Grudzińskich były 4 ślady osiadłe i 2 zagrodników, a w 1579 r. 5 śladów i 2 zagrodników. Dział Zbyszewskich miał 2 ślady. Na przełomie XVI i XVII w. wieś należała ex equo do Małgorzaty W. która była już wdową i do syna Ulissesa - Andrzeja Grudzieńskiego. Niedługo później Małgorzata ta wyszła za Andrzeja Grudzieckiego. W XVII w. oprócz Zbyszewskich i Grudzieckich wśród właścicieli wsi pojawili się Potuliccy h. Grzymała. Całe to towarzystwo zastawiało, dzierżawiło i wyderkowało dobra pomiędzy sobą, przy czym dalsze wymienianie wszystkich tych transakcji nie ma najmniejszego sensu. Regesta poborowe z lat 1618-1620 wykazują, że wieś miała łącznie trzy ślady osiadłe. Poważniejsza transakcja miała miejsce dopiero w 1648 r., kiedy to Piotr Potulicki sprzedał dobra rodzonym siostrom Cecylii Leszczyńskiej i Konstancji Grudzińskiej, za kwotę 400 tys. złp. Cecylia (z d. Kołaczkowska) była żoną Jana Leszczyńskiego, starosty malborskiego, który w 1655 r. wystawił na wojnę ze Szwedami dwóch żołnierzy. Około 1676 r. Leszczyńscy sprzedali Rybowo Stanisławowi Borek-Gostyńskiemu, ożenionemu z Konstancją Barbarą Działyńską. Dziedzic niebawem zmarł, zaś po jego śmierci wdowa wyszła za Walentyna Kołudzkiego, syna Jana - podczaszego brzesko-kujawskiego.
Po Kołudzkich dziedziczką została córka Konstancji Grudzińskiej - Marianna, która wyszła za Stefana ze Skrzynna Dunina. Po 1720 r. Dunin wymieniany jest w zapiskach jedynie jako posesor, od 1729 r. pełni funkcję łowczego bełskiego, a w latach 40. sędziego grodzkiego radomskiego. Po Duninie Rybowo odziedziczyła córka Barbara, a następnie syn jej i Pawła księcia "Sanguszki" - Franciszek. W 1762 r. sprzedał on dobra Józefowi Ulatowskiemu, wojskiemu brzesko-kujawskiemu za 170 tys. złp. Po Józefie odziedziczyli synowie: Ignacy i Stanisław, ożeniony z Julianną Morawską. Kilkanascie lat później prawo do dóbr zyskali dwaj pozostali bracia: Serafin i Ksawery, kanonik katedralny poznański. W 1806 r. zmarła ich matka Antonina, która pochowana została u bernardynów w Gołańczy. Na pocz. XIX w. z czwórki braci dziedzicem został Serafin Ulatowski. W 1811 r. ożenił się on z Józefą Kierską h. Jastrzębiec. Ta zmarła zaledwie rok później, mając 24 lata, w dniu 25 marca 1812 r. Pierwszego dnia marca zdążyła jeszcze urodzić syna, Romana Józefa. Dziedzic zmarł w 1823 r. zaś majątkiem w tym okresie prawdopodobnie zajmował się Franciszek Mostowski. W 1831 r. znajdujemy niezwykłą wzmiankę, że 56-letni Mostowski "rozbił się" (?). W 1832 r. zmarła stara dziedziczka, Zofia Ulatowska. Rok później w Rybowie 21-letni Józef zaślubił Annę Komierowską z Komierowa h. Pomian. 12 lipca 1834 r. chrzcili oni w Rybowie swego syna Serafina Andrzeja Mateusza, zaś 4 lata później drugiego syna - Ksawerego. W 1842 r. na dworze w Rybowie, Ulatowskim urodziła się córka Józefa Maria. Mieli jeszcze trzeciego syna, Władysława (ur. w 1845 r.) - dziedzica Tryszczyna k. Bydgoszczy, który zmarł w 1876 r. na wylew, w szpitalu wariatów w Owińskach k. Poznania.
W 1885 r. na Rybowo składała się wieś oraz dominium. We wsi znajdowały się 2 domy z 17 m-cami, zaś w majątku 21 domów i 258 m-ców, w tym 41 ewangelików i 217 katolików. Folwark posiadał 834 ha gruntów, w tym 603 ha ziem uprawnych, 85 ha łąk oraz 95 ha lasów. Specjalizował się w hodowli i tuczu bydła, a także produkcji nabiału; posiadał też własną gorzelnię. Po wyzwoleniu Polski w 1920 r. dobra przejął skarb państwa, który wydzierżawił je rotmistrzowi rezerwy Alfredowi Malinowskiemu. W 1926 r. na 822,9 ha obszaru składało się 655 ha ziemi uprawnej, 62,9 ha łąk i pastwisk, 70 ha lasów, 20 ha nieużytków oraz 15 ha wód. Czysty dochód gruntowy wykazywany jako podstawa do wyliczenia podatku wynosił 2302 talary. W kolejnych latach majątek został częściowo rozparcelowany. Dzierżawcą 104-hektarowego gospodarstwa był niejaki Lobermajer. W 1930 r. wieś liczyła 356 m-ców. Posiadała gorzelnię należącą do majątku, dwie kuźnie: J. Bromberga i W. Krajewicza oraz karczmę L. Wiśniewskiego. Po 2. wojnie światowej dawne dobra zabrał i rozparcelował Skarb Państwa Polskiego. Dwór przez lata popadał w ruinę, aż do całkowitego zawalenia się dachu w okresie po przemianach 1989/90.
Źródła:
Teki Dworzaczka (Monografie, Regesty) Biblioteki Kórnickiej P.A.N.;
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Wielka Genealogia Minakowskiego;
Księga Adresowa Gospodarstw Rolnych Woj. Poznańskiego, 1926;
Księga Adresowa Polski, 1930;
Geoportal, Mapster:
http://www.amzpbig.com/maps/3069_Gollantsch_1940.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór barokowy. Budynek wzniesiony tuż przy brzegu jeziora, na planie prostokąta, w dłuższej osi zbliżonej do W-E, fasadą skierowany na południe. Był piętrowy i nakryty łagodnym dachem dwuspadowym, z centralnie umieszczoną wystawką dachową. Wejście poprzedzone było obszernym gankiem dźwigającym balkon i schodami.

Park

Park z poł. XIX w. o pow. ok. 2 ha. Leży na działce ew. obejmującej również jezioro (a raczej staw o nazwie Rybno), o numerze ...312/9 i pow. ca. 13,9467 ha. Wśród drzewostanu kasztanowce o rozmiarach zbliżonych do pomnikowych. (Geoportal, 24.02.2017 r.)

Inne

Ruiny zabudowań gospodarczych, XIX / XX w.
Czworak, 1901 r. (dom nr 23)

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011

Komentarze

Aby skomentować obiekt, zaloguj się. Jeżeli nie masz jeszcze konta w serwisie, zarejestruj się.

W latach 80' było jeszcze na co popatrzeć. Jako dziecko bawiłam się w tym zameczku ż corkami właścicieli ziemi państwa Winieckich. Najbardziej utkwily mi w pamięci schody metalowe prowadzące na górę. Niestety byłam świadkiem popadania tej pięknej posiadłości w ruinę.Bardzo dziękuję za wczesną historię tego terenu o czym nie miałam pojęcia. Moja babcia jest właścicielem domu nr 23,ma również bogata historię ż czasów drugiej wojny światowej. Mieścił się tam pierwszy punkt dowodzenia co jest utrwalone na tablicy umieszczonej na przedzie domu.