Skatalogowanych zabytków: 11211
Zarejestruj się
Miniatura Smogulec
2009, zdjęcie Maciej Pawłowski
Miniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura SmogulecMiniatura Smogulec

Zdjęcie archiwalne

Miniatura Smogulec

Lokalizacja

Współrzędne GPS (zapis dziesiętny): 53.0294, 17.3261

Smogulec

Smoguletz

Województwo:wielkopolskie
Powiat:wągrowiecki
Gmina:Gołańcz
Rodzaj obiektu:Dwór

Rejestr zabytków

Park:nr rej.: A-503 z 29.05.1984

Stan obecny

Zespół dworsko-parkowy - własność JST. Folwark - własność ANR, w dzierżawie.

Historia

Dwór z końca XVIII w.
Smogulec jest jedną z najstarszych wsi na Pałukach. Pod koniec średniowiecza była gniazdem rodowym Grzymalitów Smoguleckich. Jej pierwszym znanym właścicielem był Domaradzic ze Smogulca herbu Grzymała, który w latach 1280-1297 piastował urząd kasztelana rogozińskiego. Pierwsze wzmianki o Smogulcu pochodzą z 1335 r., kiedy to otrzymał prawa miejskie. W tym samym roku stał tu już pierwszy kościół drewniany, którego fundatorem był założyciel miasta - Wierzbięta Smogulecki. Parafię we wsi erygowano w 1415 r. Z tego okresu pochodzą dość liczne wzmianki o Wierzbięcie, który jeszcze w 1438 r. "miał sprawę z Janem z Laskownicy". Pierwsi właściciele początkowo pisali się "de Smogulec", później powstało nazwisko szlacheckie Smoguleckich, jako pochodna od nazwy miejscowości. Pieczętowali się oni herbem Grzymała. W 1495 r. znajdujemy już Mikołaja Smoguleckiego, który zapisał na Smogulcu i Wiatrowie posag swej żonie Katarzynie, córce Wincentego Łukowskiego, chorążego kaliskiego. W 1571 r. wymieniany był Maciej Smogulecki, który całe swoje części dziedziczne Smogulca, Nowejwsi, Miastowic, Dziewierzewa, Ruśca i in, sprzedał braciom Filipowi i Dobrogostowi za 3400 złp. i konia wartości 50 złp. Pod koniec XVI w. Jan Smogulecki wyderkował miasto Jakubowi Jastrzembskiemu za 4320 złp. W XVII w. Smogulec utracił prawa miejskie. Smoguleccy byli inicjatorami budowy nowych kościołów w Smogulcu (lata 1617-1619) i w Gołańczy (2. połowa XVII w.). Byli to kolejno Jan (senior) Smogulecki (ur. ok. 1570 r.), a następnie jego syn Jan Albracht (nie Olbracht), ożeniony z Ewą Alojzą Zbyszewską z Łukowa. Z tego związku pochodziły dzieci: Zofia, Jacek i Marcin. Marcin kontynuował budowę kościoła w Gołańczy rozpoczętą przez ojca. Warto wspomnieć tu o Macieju Smoguleckim, (zm. 1617), bracie Albrachta - staroście bydgoskim - który nie dostawszy godności referendarza koronnego, przeszedł do opozycji względem króla Zygmunta III Wazy i związał się z Mikołajem Zebrzydowskim herbu Radwan. Ożenił się z jego córką Zofią, a na początku XVII w. był przywódcą Rokoszu Zebrzydowskiego. Mieli troje dzieci: Jakuba Jana (późniejszego starostę nakielskiego), Jana Mikołaja i Floriana. Ostatnim wymienianym właścicielem z tej rodziny był syn Jakuba Jana - Marcin Franciszek Smogulecki, który przejął funkcję po ojcu. Był on także pułkownikiem wojsk koronnych i posłem na sejm I Rzeczypospolitej; prawdopodobnie bezpotomny. Oczywiście w źródłach wymieniane są inni liczni Smoguleccy oraz dziesiątki nazwisk osób wyderkujących miasto, a także dzierżawców i poddzierżawców, np Grodzieckich, Poklateckich i wielu in. Wzmianki historyczne o miejscowości są bardzo liczne i aby opisać wszystko szczegółowo powstałby zapewne spory inkunabuł.
W XVIII w. właścicielem Smogulca był Joachim Fryderyk Fleming, generał kawalerii wojsk koronnych, który sprzedał majątek krajczemu w Koronie, Janowi hr. Przebendowskiemu. XIX w. to najświetniejszy okres Smogulca pod rządami starej szlacheckiej rodziny - Czapskich herbu Leliwa, którzy w Polsce pojawili się w XIV w., a swoje nazwisko wzięli od posiadłości Czaple, ew. Czapelki w tymże powiecie. Gdy stali się jednym z najznamienitszych rodów, przybrali przydomek ?Hutten? i powoływali się na rzekome pochodzenie od nadreńskiej szlachty von Huttenów, której gałąź miała osiedlić się w Polsce w XIV w. i przybrać nazwisko Czapskich (od tłumaczenia niemieckiego słowa Hut ? kapelusz, czapka). Pierwszym z tego rodu na Smogulcu i Smoguleckiej wsi był Józef Kazimierz Sulspicjusz Napoleon Hutten-Czapski herbu Leliwa (1797-1852), syn Józefa i Marianny Kornelii Pławińskiej herbu Junosza, ożeniony w Pawłowicach w 1850 r. z Eleonorą Laurą hr. Mielżyńską herbu Nowina (1815-1875). Był on powstańcem listopadowym, działaczem niepodległościowym i emigracyjnym. Hrabina z kolei posiadała liczne koneksje na dworze w Berlinie, dzięki niej powstała tzw. ?Ordynacja Smogulec?. Mieli oni jedynego syna - Bogdana Franciszka Serwacego (1851-1937), późniejszego polityka, burgrabię Cesarskiego Zamku Poznańskiego, kuratora wyższych uczelni warszawskich w latach 1915-1918, prezydenta Związku Polskich Kawalerów Maltańskich, doktora honoris causa Uniwersytetu i Politechniki Warszawskiej. W 1861 r. matka uzyskała dla niego dziedziczny tytuł hrabiowski. Był bezdzietny, zmarł w 1937 r. Nie mając potomka, w celu uniknięcia wywłaszczenia najpierw adoptował krewnego ? Emeryka Augusta Czapskiego, a od 1924 r. rozpoczął starania o rozwiązanie Ordynacji Smogulec, którą w 1930 r. przetworzono w fundację w celu popierania nauki polskiej. Do fundacji Czapski wniósł 2683 ha swoich dóbr i dwór w Smogulcu, który miał być domem pracy twórczej. W testamencie przekazał Smogulec Uniwersytetowi Warszawskiemu. Hutten-Czapscy w latach 1876-1879 dobudowali kaplicę do kościoła i spoczywają w niej w marmurowych sarkofagach.
W 1930 r. wieś liczyła 463 m-ców. Do majątku oprócz zabudowań gospodarczych należała gorzelnia, młyn, mleczarnia oraz tartak. We wsi było też Kółko Rolnicze. W latach 1939-1945 wieś znajdowała się pod niemiecką okupacją i nosiła nazwę Basenheide. Po wyzwoleniu, w 1945 roku wojska sowieckie zniszczyły główną część pałacu z bogatą biblioteką. W majątku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne, po przekształceniach 1989/90 - prywatne przedsiębiorstwo. W 2009 r. dokonano rewitalizacji zespołu. Spadkobierczynią Czapskiego jest plastyczka, Izabella Godlewska de Aranda. Czynione były oficjalne próby przywrócenia fundacji Czapskiego, m.in. przez rektorów Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej w 1993 r. i później, w 2011 r., jednak pisma kierowane w tej sprawie m.in. do Prezydenta RP pozostały bez odpowiedzi.

Źródła:
Wikipedia.
Teki Dworzaczka
Wielka genealogia Marka Minakowskiego
Korzystanie z tekstu jedynie za zasadach określonych w ustawie o prawach autorskich. (M.K.)

Opis

Był to budynek parterowo-piętrowy, nakryty łamany dachem mansardowym. W części niższej dziewięcioosiowy z trójosiową wystawką poprzedzoną czterokolumnowym portykiem. Wokół dachu oraz po obu stronach wystawki umieszczono ozdobne lukarny. .

Park

Park dworski z pocz. XIX w., o pow. około 6,5 ha (działka nr. 133/3) z zachowanym starodrzewem i stawem w części płd.-zachodniej, połączonym kanałem z kolejnymi stawami, już poza obszarem parku.

Inne

Zabudowania gospodarcze, m.in. gorzelnia.
Brama dworska z przełomu XIX i XX w.

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011

Komentarze

Aby skomentować obiekt, zaloguj się. Jeżeli nie masz jeszcze konta w serwisie, zarejestruj się.

Maciej Pawłowski6 lat i 9 miesięcy temu
Mała poprawka:
- Smogulec już w 2 poł. XVI wieku wymieniany jest wśród osad wiejskich
- nieprawidłowa data okupacji, powinno być 1939 - 1945
- powierzchnia parku wynosi 6,066 ha.
W parku znajduje się też zasypany podziemny tunel prowadzący do pobliskiego kościoła.
Marek Kujawa6 lat i 9 miesięcy temu
Widział Pan ten tunel? Bo objeżdżając województwo w prawie każdym zespole dworskim albo pałacowym był jakiś tunel. Tunelami tymi jeździły nawet powozy, niestety tylko w legendach.
W części wschodniej parku i szczególnie południowej znajdują się wydzielone liczne działki, które teoretycznie też są parkiem, albowiem rosną na nich fragmenty starodrzewu. Dlatego ostateczną wielkość parku szacuję na około 6,5, a nawet 7 ha. Są to m.in. działki nr. 136, 137, a od zachodu 113. Działka stanowiąca park (nr. 133/3) ma powierzchnię 5,84 ha.
Dziękuję za wypatrzenie błędnej cyferki. Przy okazji dokonałem skromnych zmian w opisie. Pozdrawiam, M.K.
Maciej Pawłowski6 lat i 9 miesięcy temu
Mieszkam w Smogulcu i wiem na 100%, że jest tam tunel, który prowadzi do kościoła. Widziałem nieraz zasypane wejście(blisko ruin dworu). Kiedyś nawet próbowano go odkopać, ale z obawy przed zawaleniem ponownie zasypano. Starsi mieszkańcy mogą to potwierdzić.
Maciej Pawłowski6 lat i 9 miesięcy temu
Mały błąd. Skoro kościół powstał w latach 1617 - 1618, to jego fundator Olbracht Smogulecki musiał żyć w XVII, a nie, jak podano, w XIX wieku. Nadal widnieją błędne lata okupacji niemieckiej 1839 - 1845.
Przepraszam za namolność.
Marek Kujawa6 lat i 9 miesięcy temu
Proszę wybaczyć, to nie niechlujstwo, tylko niestety oczy wysiadają. Tym razem skorzystałem z lupy, a przy okazji dowiemy się czegoś więcej o Smoguleckich.
Pozdrawiam, MK.
Zespół dworsko - parkowy -w Smogulcu w Wlkp --obecnie w posiadaniu gminy .................. .dodaje aktualne zdjecia ,,,,,,,,,,,,,,,,