Ruda Kościelna

Stan obecny

Własność prywatna – dom weselny (2026)

Historia

Najstarszymi odnotowanymi właścicielami wsi Ruda byli Michowscy herbu Rawicz . Michowscy należeli do najbogatszych rodzin szlacheckich z okolic Ostrowca Świętokrzyskiego począwszy od XIII wieku. Kalikst Michowski w 1593 roku sprzedał Rudę. Od 1609 roku Ruda jest własnością księcia Ostrogskiego. Po śmierci Janusza Ostrogskiego (3 listopada 1620 roku) wszystkie jego dobra przeszły w ręce Zasławskich - najpierw księcia Dominika, potem jego syna Aleksandra. Dobra po Zasławskich dziedziczył książę Janusz Radziwiłł (możliwe, że i Rudę). Od XVII wieku można ustali dzierżawców Rudy z metryk kościoła parafialnego. Jako właścicieli odnotowano Jana Kaczewskiego herbu Poraj wraz z małżonką Heleną, następnie majątek dzierżawił ich syn Józef Kaczewski z żoną Marianną (około roku 1705). W 1715 roku dzierżawcą jest prawdopodobnie Cecylia Rogowska. Kolejnym dzierżawcą Rudy był prawdopodobnie Antoni Dębicki łowczy ujejski, ożeniony z Felicją Kochanowską. Następnym dzierżawcą z tego roku jest Franciszek Ksawery Kochanowski . W latach 1760-82 w Rudzie zamieszkiwał Franciszek Korwin Kochanowski, funda tor miejscowego kościoła, tamże pochowany wraz z żoną Józefą z Dębskich (+1777r.). Po śmierci F.K. Kochanowskiego majątek dzierżawili Bartłomiej Morze i Joachim Karczewski. Po śmierci syna Bartłomieja - Antoniego, dobra nabył w 1813 r. Ignacy Korwin Kochanowski, towarzysz kawalerii narodowej, ale już w 1815 roku majątek przechodzi w ręce Cyriaka Karczewskiego, a po jego śmierci we władanie córki Patrycji Karczewskiej (od 1859r.) Od P. Karczewskiej w 1860 r. dobra nabył Teofil Nowakowski, Józef Targowski i Antoni Herniczek, a od 1862 r. całość przejmuje Józef Targowski. W 1881 roku Rudę otrzymała Maria Tarnowska, córka J. Targowskiego. Od Marii Tarnowskiej w 1907 r. kupił dobra książę Aleksander Drucki-Lubecki wraz z żoną Marią z Żurowskich. W 1931 r. po śmierci ojca Rudę otrzymała Maria Teresa z męża hr. Broel-Plater, a po unieważnieniu małżeństwa wyszła za mąż za Jana hr. Sobańskiego. Ostatnia właścicielka mieszkała w Rudzie do 1944 roku. Od 1945 r. w budynku mieściła się szkoła podstawowa. Obecnie własność prywatna. (JB2026)

Opis

Zespół dworski położony w południowo-wschodniej części wsi, na terenie łagodnie opadającym w kierunku rzeki Kamiennej, przy drodze prowadzącej z Ćmielowa do Borii. Od wschodu założenie dworsko-parkowe graniczy z doliną rzeki Kamiennej, od zachodu przez drogę Ćmielów-Boria z terenem kościoła parafialnego, od północy zabudowa siedliskowa, a od południa teren gorzelni.
Dwór murowany z kamienia dzikiego i cegły, na zaprawie wapiennej, obustronnie tynkowany, niepodpiwniczony, podłogi drewniane, deskowe, na legarach. cementowa posadzka. Strop drewniany, belkowy z tynkowaną podsiębitką, ocieplony od góry polepą. Więźba dachowa konstrukcji stolcowo-krokwiowej. Stolarka okienna i drzwiowa drewniana, futrynowa. Okna dwu- i trójskrzydłowe, współczesne. Korpus główny na rzucie prostokąta, do którego przylegają dwa prostokątne w rzucie alkierze, dwutraktowy. Od frontu na szerokość sieni portyk kolumnowy. Bryła parterowa, prostopadłościenna, nakryta dachami dwu- i czterospadowymi. Od frontu portyk kolumnowy nakryty dachem dwuspadowym. Wszystkie elewacje otynkowane, na cokołach, zwieńczone gzymsem podokapowym, alkierze oszkarpowane. Otwory okienne i drzwiowe prostokątne bez opasek. Elewacja frontowa (północna) dwunastoosiowa, na środku pod portykiem kolumnowym drzwi, po bokach okna. Portyk czterokolumnowy, zwieńczony pełnym belkowaniem. Kolumny doryckie. Portyk zwieńczony trójkątnym przyczółkiem. Elewacja tylna (południowa) siedmioosiowa, z drzwiami na osi korpusu głównego. Elewacja zasłonięta przez dobudowę nowego skrzydła. Elewacja zachodnia dwuosiowa, z rozmieszczonymi symetrycznie drzwiami i oknem. (JB2026)

Park

Niewielki 2 hektarowy park o regularnym kształcie z dwu stron (od południa i zachodu) otoczony jest trwałymi elementami zabudowy (mur i gorzelnia). Od wschodu skarpa oddziela teren parku od doliny rzeki Kamiennej. Ku północy terem opada tarasami. W centralnej części górnego tarasu położony jest dwór . Dojazd od zachodu przez bramę wjazdową w murze. Przed dworem otwarta przestrzeń (zajezdna) i nawiązująca do niej półkoliście ukształtowana skarpa na wprost ganku. Dają się jeszcze odczytać dawne podziały przestrzeni według regularnych, prostokątnych układów. Nieliczne pozostałości starodrzewu rozmieszczone nieregularnie. (JB2026)

Inne

Gorzelnia, nr rej.: 277/A z 6.09.1983
Źródła:
Karta zabytku J. Skrzypczak
Ewidencja parku w Rudzie Kościelnej, A. Celinowski, J. Leyda, S. Styczyński