Rożnica

Stan obecny

Własność prywatna.

Historia

Pałac z 1. poł. XIX w.
Rożnica (w niektórych źródłach Różnica) to wieś leżąca 3,5 km na wschód od Słupi. Istniała już w XIV w., a około 1330 r. należała do dziedzica Krzelowa (i innych dóbr) - komesa Mściwoja. Ten miał pięciu synów: Świętopełka, kanonika krakowskiego; Klemensa z Pałecznicy; Mściwoja z Kwiliny, Mikołaja z Krzelowa i Rożnicy oraz Jarosława - kanonika gnieźnieńskiego. W 1359 r. oficjalnym dziedzicem był Mikołaj, który w tymże roku nabył od Pakosza z Mikułowic i jego córki Pachny, całą dziedzinę (dział) Orłów, wraz z połową karczmy i młyna, za kwotę 335 grzywien praskich i dwa łany w Lubczy. Po Mikołaju dziedzicem R., ale także Kwiliny, Kosowa i innych, był Klemens, podczaszy królowej, odnotowany w źródłach w okresie 1373-1400. W tym czasie młynarzem w Rożnicy był niejaki Jaszek Jagielny. Synami Klemensa i Elżbiety byli Świętopełk oraz Mściwoj, z którym w 1408 r. procesowali się Przecław i Domarad z Kobylan. Jeszcze wtedy oficjalną dziedziczką była wdowa po Klemensie. W 1421 r. po raz pierwszy w zapiskach pojawia się Piotr Rożnicki, herbu Lis, budowniczy pierwotnego dworu. Pewnego razu Piotr wycinał drzewo w borze Niemierzy z Krzelowa, kanonika krakowskiego, gdy ten nadjechał i skonfiskował mu 4 konie z wozem i siekierę. W efekcie Rożnicki poskarżył się do sądu, gdzie uzyskał korzystny dla siebie wyrok. Właściciel lasu musiał zapewnić dziedzica Rożnicy, że będzie mógł wycinać drzewa potrzebne do naprawy młyna, dworu i "kuchni" w R. Cztery lata później Niemierza dał "wieczyście" Piotrowi i jego potomkom swoją wieś Czepiec.
Piotr rządził we wsi spokojnie, a w 1444 r. dostał od Jakuba i Jana z Jemielnicy część sadzawki. Jego synem był również Piotr, późniejszy "benefactor" klasztoru jędrzejowskiego, zmarły w 1492 r. (Chyba że to był ten sam Piotr, który tak długo żył). Wieś w źródłach występuje także jako "Rożenica". Dziesięcinę z łanów kmiecych składano dla proboszcza w Sędziszowie. W 1581 r. właścicielem wsi był Bartłomiej Bużeński, który posiadał 9 łanów kmiecych, 1 zagrodnika i 2 rzemieślników. Wieś miała później jeszcze wielu właścicieli, a na pocz. XIX w. należała do rodziny Badeni, która wywodziła się ze starego francuskiego rodu Baudouin. W 1827 r. we wsi były 42 domy i 322 mieszkańców. Majątek ziemski należał wówczas do Antoniego Badeni h. Wczele, ożenionego z Petronellą Kiełczewską h. Pomian, budowniczych opisywanego pałacu. Córką Antoniego i Petronelli była Joanna (ur. ok. 1800), która w 1830 r. wyszła za Rocha Laskowskiego h. Korab (1806-1865). Mieli ośmioro dzieci. W latach 1829-1832 administratorem majątku był Józef Katerla, dziadek Stefana Żeromskiego. Mniej więcej w tym czasie obok pałacu wybudowano dwie parterowe oficyny (kto i po co budowałby je w 1920???). W 2. poł. XIX w. majątek podupadł i w 1866 r. został wystawiony na przymusową licytację. Nabywcą został bankier, niejaki Pfeffer.
Rożnica w 1872 r. dzieliła się na wieś i folwark, leżała w pow. włoszczowskim, gminie Słupia i parafii Sędziszów. W skład dóbr wchodziły także folwarki Nowa Wieś i Modlin (dawne Podczarne). Ogólny obszar wynosił 1696 mórg, w tym 460 mórg ziemi uprawnej, 10 mórg pastwisk, 376 mórg lasu i 23 morgi nieużytków. Na terenie folwarku było 19 budynków murowanych, 4 drewniane i gorzelnia. Na przełomie XIX i XX w. pałac stał się własnością Banku Włościańskiego, majątek rozparcelowano już przed 1920 r. a w pałacu mieściła się między innymi szkoła rolnicza. Po 2. wojnie światowej w budynku ponownie otwarto szkołę. Z inicjatywy Waldemara Babinicza (1902-1969), wybitnego publicysty, pisarza i pedagoga, w 1958 r. w pałacu utworzono Uniwersytet Ludowy im. Stefana Żeromskiego. Gościli tu liczni znani pisarze z tamtego okresu, m.in. Igora Newerlego, Ernesta Brylla, Władysława Broniewskiego i in. - wybitnego pedagoga i działacza kulturalno - oświatowego w pałacu powstało liceum kulturalno - oświatowe. Na rok przed śmiercią Babiniczowi dano do zrozumienia, że ma opuścić Rożnicę. Istnieją dwie wersje powodów: raz że był semitą, dwa - z powodu zbyt wszechstronnie wykształconych absolwentów, którzy mieli być li tylko gorliwymi działaczami młodzieżowymi. Szkoła została zlikwidowana, w w latach 70. w pałacu umieszczono koszary dla żołnierzy budujących tzw. Linię Hutniczo - Siarkową". Później obiekt stał jakiś czas opuszczony, a w 1985 r. przejęła go gmina i na pocz. lat 90. w oficynach utworzyła szkołę podstawową. Pałac w tym czasie sobie stał i niszczał, a tragedii dopełnił pożar w 2000 r. Szkoła działała do 2008 roku, a dwa lata później pałac został sprzedany prywatnemu inwestorowi, który miał przywrócić to miejsce do życia, w pałacu zbudować hotel, a w pobliżu oranżerię i stadninę koni. W 2019 r. budynek był nadal zrujnowany, oczyszczono jedynie park.
Źródła:
Jędrzejów.travel, link: https://jedrzejow.travel/informator_turystyczny/zabytki/zespol_dworski_w_roznicy
Wyborcza.pl Kielce, Janusz Kędracki art. z 19.07.2020 r. "Odkrywamy Świętokrzyskie. Kiedyś perełka, teraz to pałac w ruinie. Nie oszczędzono nawet kamiennych lwów",
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Słownik Historyczno-Geograficzny P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski - Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego;
Księga Adresowa Polski, 1930;
Geoportal;
Mapster:
13544 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P46-S30-E_CHLEWICE_1936.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Styl architektoniczny budynku określa się różnie: jako renesansową willę albo jako pałac eklektyczny z elementami klasycyzmu. Folwark w R. zlokalizowany był w płn.-wschodniej części wsi. Zespół pałacowy rozłożył się po dwu stronach drogi dzielącej go na część wschodnią i zachodnią. Pałac wzniesiono w części wschodniej, na łagodnym wzniesieniu. Powstał na nieregularnym rzucie, ma urozmaiconą bryłę, parterowo -piętrową z aneksami, nakryty jest dachem łamanym krytym gontem, a fasadą skierowany na południe. Budynek posiada trzy tarasy, a nad głównym z nich znajduje się balkon wsparty na kolumnach. We wnętrzach są 43 pomieszczenia, w tym hol sześcioboczny, z którego wejścia prowadziły do jadalni, gabinetu, jadalni i kancelarii. Ponadto w pałacu znajdowała się sala balowa i kaplica. W opisie z 1906 r. czytamy również, że we wnętrzach znajdowały się "piękne stiuki, kosztowne tapety, marmurowe kominki i posadzki z różnokolorowego drewna”.

Park

Park pałacowy z 1. poł. XIX w. Obecnie za park uważa się obszar wokół pałacu (około 3,3 ha), natomiast park w granicach sprzed 1945 r. miał powierzchnię 5,43 ha (łącznie ze stawem w płd. części), plus wykarczowaną część po wschodniej stronie drogi, o pow. 2,17 ha.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011