Skatalogowanych zabytków: 11175
Zarejestruj się
Miniatura Lipia Góra
Zdjęcie Miecia Postołowska 2011
Miniatura Lipia GóraMiniatura Lipia GóraMiniatura Lipia Góra

Zdjęcie archiwalne

Miniatura Lipia Góra

Lokalizacja

Współrzędne GPS (zapis dziesiętny): 53.79, 18.6629

Lipia Góra

Województwo:pomorskie
Powiat:tczewski
Gmina:Morzeszczyn
Rodzaj obiektu:Dwór

Rejestr zabytków

Obiekt:dwór, nr rej.: 747 z 25.04.1977

Historia

Dwór z poł. XIX w.

W latach 1696 ? 1728 wieś dzierżawiona była przez starostów Radomickich, którym przypisuje się przebudowę drewnianego dworu i posadzenie wokół drzew, z których okazały dąb rośnie do dzisiaj. W kolejnych latach folwarkiem zarządzali starostowie Łochoccy. Jan Łochocki był tu ostatnim polskim starostą, w 1772 roku utracił majątek na rzecz państwa pruskiego. Wieś znalazła się w zależności od powiatu ziemskiego w Kwidzynie i pozostał w niej do momentu odzyskania przez Polskę niepodległości.
Do 1880 roku dobra były własnością Karola Scholera, pod którego rządami powstał nowy majątek Birkenau ? dziś Suchownia. Stary dwór stojący nad Janką został rozebrany, a na jego fundamentach zbudowano nowy, murowany.
Kolejnymi właścicielami byli Neuman, Marwitz, Frost i Barnbeck, który zamieszkiwał tu aż do momentu wkroczenia wojsk radzieckich w czasie drugiej wojny światowej. W 1933 roku na polach Lipiej Góry w czasie wojskowych manewrów urządzono lotnisko wojskowe.
W 1945 roku majątek rozparcelowano, a dwór zasiedlono Polakami z ziem utraconych. Ich rodziny zamieszkują we wsi do dziś.
Od 1985 roku dwór jest własnością prywatną, został odrestaurowany i wraz z przyległym parkiem wpisany do rejestru zabytków.

Opis

Wieś sołecka nad rzeką Janka. Nazwa wsi pochodzi od jej lokalizacji w rozległych niegdyś lasach i związana jest zapewne z lipami w nich rosnącymi oraz pagórkowatym terenem. Dlatego zapewne również niemiecka nazwa brzmiała Lindenberg, Linde- lipa, Berg- góra. A może pierwotna nazwa niemiecka była pierwotna. Pamiętać tu należy, że w przeszłości lasy te były głównie liściaste i dopiero rabunkowa gospodarka leśna spowodowała ich przetrzebienie, a dla szybkiego uzupełnienia ubytków sprowadzoną sosnę i świerk, jako szybciej rosnące.
Nazwa polska przez większość część historii brzmiała Lipiogóra. Brak informacji o dacie powstania osady, lecz osadnictwo na tych terenach ma zapewne długą historie. Już w 1866r. Podczas poszukiwania margla natrafiono na 2 groby skrzynkowe, zawierające w sobie ok. 20 popielnic. W 1873r. Badania wykopaliskowe przeprowadzał dr Dewitz, który znalazł grób 2,5 x 0,5 m, a w nim 15 urn, w tym z ułamkami wyrobów z brązu i żelaza. Ponadto w zbiorach muzeum w Królewcu pod koniec XIX w. Znajdowały się 4 popielnice i 7 pokryw od urn oraz zausznice z brązu pochodzące z lipiogórskiego cmentarzyska. Także w niedalekiej Kornatce w trakcie prac archeologicznych pod autostradę, odkryto osadę sprzed 2000 lat.

Pierwsza pisemna informacja o wsi Lipia Góra pochodzi z XIV w. Kiedy to tereny wsi nabył Zakon Szpitalny Najświętszej Marii Panny domu niemieckiego z Jerozolimy tzw. Krzyżacy i byli ich właścicielami do 1466. Oni też osadzili wieś. Pomimo że Lipia Góra była wsią zakonną, to w spisie dziesięcin biskupa włocławskiego Jana Kropidły z 1402-1409., zobowiązana była do dziesięcin na rzecz biskupstwa.
W 1451 r. w opisie granic wójtostwa osieckiego wymieniono wieś Linde. Po pokoju Toruńskim (1466) ziemie te przeszły we władanie króla polskiego i podlegały starostwu osieckiemu. Wieś przez długie lata prawdopodobnie była nie zamieszkała lub też mieszkali w niej jedynie zagrodnicy pracujący na folwarku, gdyż jeszcze w 1534 r. nie wpływały dziesięciny do parafii w Barłożnie, do płacenia których zobowiązani byli gburzy. W 2 połowie XVI w. Osada była własnością królewską w powiecie nowskim, starostwie osieckim. Był w niej folwark o nie ustalonej powierzchni oraz młyn. Podczas wizytacji parafii w Barłożnie w 1598r. wieś Lipia Góra, była opuszczona, a jej ziemia dzierżawiona. Lipia Góra miała też prawdopodobnie kościół filialny należący do Barłożna.
Brak jednak informacji kiedy został wybudowany i jak wyglądał. Fakt jego istnienia potwierdza adnotacja proboszcza ks. Pawła Choińskiego, sporządzona w 1651 roku. Tak zapisano tą informacje w ,,Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego...? Plebania barłoska jest na 4 włókach i drugie 4 włóki do tego kościoła są fundowane w Lipiogórze i dalej: Roku 1746 kan. Kliński, archidiakon pomorski, z okazji wizytacji kościoła barłoskiego, począł wypytywać się starych i wiarygodnych ludzi, co by o tym wiedzieli, którzy mu wszyscy zeznali, jako w rzeczy samej istniał kościół w Lipiogórze i był filią Barłożna, ale teraz włóki przepadły, a po kościele ani znaku nie pozostało, nawet cmentarza nie zachowano. Jednak w ,,Zarysie historyczno-statycznym diecezji chełmińskiej? z 1928 r. o kościele możemy przeczytać, że istniał jedynie w tradycji lokalnej. Choć nie wyklucza się, że mógł istnieć pomiędzy latami 1400-1534. W 1664 r. lustrator królewski opisując folwark Lipia Góra, wymienia w nim dwór w którym izba stara z sienią.
Przy tym budynku starym przybudowana jest izba z kownatą, tamże mielcuch pusty. W folwarku była stodoła o trzech klepiskach, gorzelnia, karczma i młyn. Mieszkał tu także jeden ogrodnik. Karczma i młyn były jednak spustoszone i nie zasiedlone. Brak informacji o stanie gorzelni, ale należy sądzić, że była czynna, gdyż gorzelnictwo było bardzo intratnym zajęciem. Funkcjonowanie gorzelni potwierdzałby rodzaj zasiewów na folwarku. W 1682 r. we wsi było już dwóch ogrodników, działał młyn z 2 małymi kołami i funkcjonowała karczma. W 1682 r. we wsi było już dwóch ogrodników, działał młyn z 2 małymi kołami i funkcjonowała karczma. Lipia Góra, podobnie jak inne wsie królewskie w starostwie osieckim, dzierżawiona była przez starostów.
Starostom Radomickim właśnie przypisuje się przebudowę drewnianego dworu, oraz posadzenie wokół niego kolejnych drzew, z których okazały dąb rośnie do dziś. Jan Łochowski, ostatni polski starosta, utracił majątek na rzecz państwa pruskiego w 1772 r. Wieś znalazła się w administracyjnej zależności od powiatu ziemskiego i jednocześnie obwodu regencyjnego w Kwidzynie. Zależność ta pozostała do odzyskania niepodległości przez Polskę. Tadeusz Chamier-Ciemiński w swej w swej pracy podaje, że w 1781 r. w Lipiej Górze mieszkały 182 osoby, w tym 19 niekatolików. Jednak w maju 1804 r. liczba katolików podawana przez ówczesnego proboszcza ks. Jana Guzińskiego w cytowanym wcześniej spisie, wynosiła tylko 125 osób. Czy więc wcześniejsza liczba jest zawyżona, czy też z nieznanych powodów nastąpił gwałtowny spadek ilości mieszkańców wsi. A może informacja dotyczy tylko wsi, a nie folwarku lub też część mieszkańców zmieniła wyznanie? W 1809 r. sołtysem w Lipiej Górze był luteranin Samuel Piotr Pelekow.
Brak jednak informacji, kto był wówczas właścicielem majątku. Gertruda Pierzynowska w swej książce ,,Dwory i dworki Kociewia i Kaszub? napisała, że około 1800 r. dokonano pierwszej parcelacji majątku Lipia Góra, przeznaczając 300ha dla sprowadzonych z Niemiec osadników. Jednak data parcelacji wydaje się być wątpliwa, gdyż pierwsze duże parcelacje przyprowadzono dopiero pod koniec XIX w., a i cytowany wyżej ,,Słownik geograficzny...? podaje, że jeszcze przed 1865 r. Lipia Góra miała obszar 865 ha. Parcelacja ta miała miejsce prawdopodobnie dopiero w 2 połowie XIX w., co potwierdza Otto Korthals pisząc, że po jej przeprowadzeniu majątek został sprzedany, co nastąpiło po 1880 r. W 1848 r. w Lipiej Górze mieszkało 191 katolików i nie określona liczba ewangelików. W 1867 roku, wg ,,Schemattismus des Bisthums Culm? , wieś liczyła 262 katolików. Jednak już dwa lata później, w maju 1869 r. wieś, wg parafialnej statystyki sporządzonej przez proboszcza Ruchniewicza liczyła tylko 238 katolików, a wg I. Pawłowskiej w 1868 r. 254 katolików i 46 ewangelistów. We wsi istniała szkoła, do której uczęszczały również dzieci z Kierwałdu.
Brak jednak informacji, kiedy szkoła powstała. W 1873 r., we wsi mieszkało już tylko 221 katolików. Jest to kolejna wieś parafii, w której w tym czasie maleje ilość mieszkańców. Należy tu dodać, że proboszcz Kościemski w statystyce parafialnej, niemiecką nazwę Lindenberg po raz pierwszy użył dopiero w 1873 r., wcześniej cały cały czas nazywając wieś Lipiogóra. W Lipiej Górze istniał Urząd Stanu Cywilnego, którego księgi zaprowadzone w 1874 roku zachowały się w Archiwum Państwowym w Gdańsku.
Do 1880 r. dobra były własnością Karla Scholera. Lipia Góra wraz z nowym wybudowanym majątkiem Birkenau (Brzezinka) dziś Suchownia, zajmowała trudny do jednoznacznego obszar. W Lipiej Górze mieszkało wówczas 241 katolików i 45 ewangelików, było 51 budynków i 23 dymy. Wszyscy jednak podobnie opisują majątek, w którym była gorzelnia parowa, hodowla chmielu i malw, cegielnia, staw na rzece Jance spiętrzający wodę do młyna o 3 kołach. Prowadzono tucz świń, uprawiano żyto i owies oraz ziemniaki. Wiadomo na pewno, że w XIX w. Rozebrano stary dwór stojący nad rzeką Janką, a na jego kamiennych fundamentach wzniesiono nowy murowany, zakładając park, którego część istnieje do dziś. Wzdłuż drogi do dworu powstała aleja lipowa.

tekst Mariusz Dolhan 2011

Komentarze

Aby skomentować obiekt, zaloguj się. Jeżeli nie masz jeszcze konta w serwisie, zarejestruj się.

Ten obiekt nie został jeszcze skomentowany.