Różyny

Stan obecny

Własność prywatna.

Historia

Dwór z pocz. XIX w.
Różyny to wieś leżąca przy dawnej „jedynce” z Bydgoszczy do Gdańska, w odległości 7 km na południe od centrum Pruszcza Gdańskiego. Wieś rozłożona jest na żyznych nizinnych glebach, przy wspomnianej drodze, która w dawnych wiekach była znana jako trakt gdańsko-tczewski.
Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1342 r., kiedy to wyznaczano granice Oliwy. W 1347 r. wielki mistrz Henryk Dusemer osadził 40 włók w R. na tzw. prawie chełmińskim. Niedługo później wybudowano murowany kościół, przyłączony w 1614 r. do parafii w Łęgowie – jako filialny - przez biskupa Wawrzyńca Gębickiego (1550-1624). Wcześniej świątynia znajdowała się pod patronatem cystersów oliwskich.
Pierwszym sołtysem był Jan Schrickstrich, który otrzymał 4 włóki i prawo do pobierana 1/3 kar sądowych. Proboszcz również otrzymał na własność 4 włóki. Pozostali osadnicy zostali zobowiązani do płacenia danin. Ustalono, że będzie to „11 skojców i 2 kury na świętego Marina, a biskupowi po pół florena od włóki”. Oprócz tego sołtys i osadnicy zostali zobowiązani do pełnienia służby (wojskowej?) w razie potrzeby. W 1460 r. wieś została najechana przez Krzyżaków i całkowicie zniszczona. Po jej odrodzeniu się, miejscowy kościół przejęli luteranie. Na plebanii siedział pastor luterański, który nie pozwalał na wizytację urzędnikom kościelnym. Sołtysem był wówczas (1583) Jan Sorcz.
W 1648 r. od 30 włók ziemi, 2 ogrodz. (2 ogrodzone włóki, czy chodzi o coś innego?), 5 włók zaciężnych i karczmy, poddani płacili rocznie 64 floreny i 8 groszy. Kościół wrócił w ręce katolików w 1686 r. i był wizytowany przez księdza Albinowskiego. Proboszcz dostał z powrotem swoje 4 włóki oraz „kawał ziemi z chałupą” w której mieszkał, albowiem nie było jeszcze zabudowań plebańskich. Był tu też komornik, aczkolwiek ubogi, dlatego nie płacił żadnej daniny. Parafian było wówczas 70; byli to sami „nawróceni” luteranie. Swoje mieszkanie – i to z ogrodem - miał za to nauczyciel. Musiała to być ważna postać, bo dostawał od gburów (chłopów) po pół korca żyta i 40 groszy, a od ogrodników po kilka groszy. Rangę nauczyciela podnosiło ważne zajęcie nakręcania zegara na kościelnej wieży, za co dodatkowo dostawał od włościan drzewo opałowe; poza tym był organistą. Nabożeństwa odprawiał raz na dwa tygodnie zakonnik, który przyjeżdżał specjalnie z Oliwy. W takim razie nie wiadomo czym zajmował się pleban, który dodatkowo otrzymywał czynsz od 6 chałup oraz po 30 korców żyta i owsa.
Nowy kościół p.w. świętego Wawrzyńca zbudowany został w 1746 r. przez przeora oliwskiego Iwona Rohwedera i jeszcze w tym samym roku powstało przy nim bractwo Matki Boskiej Bolesnej. Fundatorami byli zapewne Trembeccy, z których Jan otrzymał w 1758 r. od króla Augusta III Mocnego tutejsze sołectwo. Oficjalnie wieś wchodziła w skład wójtostwa tczewskiego, a od 1773 r. należała do Korony Polskiej, po czym przeszła pod zarząd króla pruskiego. W 1783 r. miejscowi osadnicy otrzymali swoje ziemie w wieczystą dzierżawę. W folwarku sołtysa ok. 1800 r. wybudowano opisywany dwór, remontowany w XIX w. Z kolei we wsi, w 1813 r., miała miejsce potyczka wojsk napoleońskich z Rosjanami, a jej pamiątką była kula armatnia, która utkwiła w murze kościoła. W rękach niemieckich wieś pozostawała do 1919 r., a następnie została włączona administracyjnie w obręb Wolnego Miasta Gdańska. Nosiła spolszczoną nazwę Rozemberk, a w 1869 r. znajdowało się tu 48 domów, zamieszkałych przez 605 osób, w tym 508 katolików, 52 ewangelików, 6 menonitów i 9 żydów.
W 1885 r. Rozemberk miał 13 posiadłości tzw. gburskich oraz 25 zagród. Obszar wsi obejmował 824 ha, w tym 422 ha ziemi uprawnej i 259 ha łąk. Liczba domów wynosiła 52 plus 118 dymów, w których mieszkało łącznie 541 osób, w tym 472 katolików, 65 ewangelików i 4 żydów. W R. znajdowała się 2 klasowa szkoła katolicka, do której uczęszczało średnio od 90, do 130 dzieci.
Po 2. wojnie światowej pozostałości folwarku w Różynach stały się własnością Skarbu Państwa Polskiego. W budynku dworu mieściły się różne instytucje, a 2012 r. wraz z parkiem (?) został sprzedany w ręce prywatne.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Księgi adresowe Polski, różne, 1926-30;
Geoportal
Mapster:
11842762 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 1778_(463)_Trutenau_1910_IfL.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór neogotycki z elementami klasycyzmu, murowany z cegły, z ozdobnymi szczytami.

Park

Pozostałości rozległego parku w stylu angielskim. Niestety, na chwilę obecną nie potrafimy ustalić dokładnej lokalizacji założenia, ze względu na znaczną rozbudowę wsi w okresie powojennym i brak szczegółowych map. Prawdopodobnie parkiem jest teren dz. ewid. nr 208/3 o pow. 5,4 ha. W celu uściślenia danych niezbędne badania terenowe.

Inne

We wsi:
Kościół, mur. 1746, filialny p.w. świętego Wawrzyńca
Dom podcieniowy, mur.-szachulcowy, XVIII w. (nr 17)
Dom mieszkalny, XVIII w. (nr 14-16)

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011