Siemiatycze

Stan obecny

Pałac nie istnieje. Z dawnej kompozycji przetrwały jedynie 2 sfinksy, przebudowana oranżeria, część kamiennego muru, część dróg dojazdowych,.

Historia

Założycielem siedziby dworskiej w Siemiatyczach był Stanisław Tęczyński ożeniony z Anną Bohuszówną, który około 1542 r. w ramach prac nad lokalizacją miasta i rozmierzeniem na nowo dóbr siemiatyckich wytyczył nowy teren pod dwór i ogród. Przy nowym dworze około 1542 r. wzniesiono zabudowania gospodarskie i założono ogrody, w południowej części założenia wykopano stawy nad płynącym tam strumieniem.
Siemiatycze Jako posag Katarzyny Słuckiej przeszły w 1558 r. w ręce Jerzego Olelkowicza ks. Słuckiego, jako posag Katarzyny Słuckiej jej pierwszego męża, po którego śmierci i ponownym zamążpójściu Katarzyny stały się własnością Krzysztofa Radziwiłła. W 1599 r. córka Katarzyny i Krzysztofa Radziwiłłów Halszka wniosła te dobra siemiatyckim Sapiehom i w rękach Sapiehów pozostawały one później aż do roku 1801. Halszka (zm. w 1611 r.) wyszła za mąż za Lwa Sapiehę (zm. w 1633 r.), po którego śmierci majątek przeszedł na własność jego syna Kazimierza Sapiehy (ur. w 1633 r., zm. w 1655 r.). Później odziedziczył go jego syn Paweł Sapieha, hetman litewski (zm. w 1665 r.). Następnie dobrami zarządzała w imieniu synów Leona, Bazylego (zm. w 1684 r.) i Benedykta wdowa po Pawle Anna Kopciówna. Benedykt Sapieha, podskarbi nadworny królewski, przekazał te dobra w 1700 r. synowi Mchałowi Józefowi (zm. w 1737 r.), a ten z kolei Kazimierzowi Karolowi Sapiesze, generałowi artylerii litewskiej (zm. w 1738 r.). Później, w latach 1738-1800 Siemiatycze były własnością Anny z Sapiehów Jabłonowskiej.
Aż do czasów Anny Jabłonowskiej dzieje założenia dworskiego w Siemiatyczach nie są bliżej znane, chociaż można przypuszczać, że było ono wielokrotnie przekomponowywane – przynajmniej przez Lwa Sapiehę w początku XVII w. i Mikołaja Józefa Sapiehę w początkach XVIII w., którzy prowadzili w mieście inne inwestycje. Jednak to dopiero Anna Jabłonowska nadała założeniu ostateczny kształt tworząc tu jedną z bardziej znanych w kraju kompozycji pałacowo-ogrodowych. Zgodnie z duchem epoki przebudowała miasto i siedzibę dworską w stylu klasycystycznym, m.in. w obrębie ogrodów wzniosła w innym niż dotychczas miejscu klasycystyczny pałac zwrócony elewacją główną w stronę miasta. Przed pałacem urządzono dziedziniec paradny, po którego bokach ustawiono dwie oficyny. Na dziedzińcu umieszczono wykonany z białego marmuru pomnik Pawła Sapiehy, hetmana Litewskiego, bohatera z czasów walk ze Szwedami a dawnego dziedzica Siemiatycz. Wejście na ten paradny dziedziniec prowadziło rzez ozdobną bramę stworzoną z dwu rzeźb sfinksów. Zarówno pałac, jak pomnik oraz bramki usytuowane były na głównej osi kompozycji, którą podkreślała ulica „szeroka na ponad 100 łokci warszawskich” wysadzona czterorzędową aleją kasztanowcową. Ulica ta wiodła na rynek miejski, w którego centrum wzniesiono tzw. Ratusz – budynek o funkcji bazaru z nadbudowaną wieżą zegarową. W ten sposób Jabłonowska zrealizowała ideę planu francuskiego Nancy, „stolicy” króla Stanisława Leszczyńskiego.
Oś główna łącząca pałac z rynkiem kontynuowana była po przeciwnej stronie pałacu przecinając znajdujący się tam ogród. Po przecięciu wnętrza ogrodu biegła dalej w alei do folwarku Annopol. Zabudowania Annopola usytuowane na wzgórzu poza stawami doskonale widoczne były z okien pałacu. Folwark ten miał pełnić funkcje propagandowe i przekonywać zwiedzających o skuteczności reform księżnej.
Znaną rezydencję siemiatycką odwiedzali: król Stanisław August (dwukrotnie), cesarz austriacki Józef II, hrabia du Nord (późniejszy Paweł I) i liczni inni goście, m.in. bp. Ignacy Krasicki.
W 1797 r. pożar zniszczył zachodnią część miasta. Nowy projekt odbudowy sporządził również Szymon Bogumił Zug, który zaplanował Siemiatycze jako miasto wzorowane na antycznym mieście rzymskim z kwadratowym rynkiem („forum”) i dwiema głównymi ulicami krzyżującymi się na placu rynkowym („cardo” i „decumanus”) oraz równoległymi do nich ulicami, tworzącymi układ kwadratowych, szachownicowo ułożonych terenów przeznaczonych pod zabudowę. Projekt ten doczekał się tylko częściowej realizacji, ale Nowe Miasto w Siemiatyczach korespondowało z wcześniejszym klasycystycznym układem Starego Rynku i sprzężonej z nim kompozycyjnie rezydencji.
Księżna Anna Jabłonowska zadłużyła dobra i jeszcze przed jej śmiercią (w 1800 r.) bank holenderski zajął posiadłość, a w 1801 r. władze pruskie wystawiły ją na licytację. Zbiory gabinetu historii naturalnej i bibliotekę zakupił wtedy car Aleksander I i w 1803 r. wywieziono je do Petersburga. Podobny los spotkał wyposażenie pałacu i jego wystrój rzeźbiarski. Zapoczątkowało to regres siedziby i okres dewastacji pięknej kompozycji.
Rezydencję wraz z ogrodami, tak jak i dobra siemiatyckie zakupił bankier warszawski Jan Mayzner który około 1820 r. przekazał je swojemu synowi Ludwikowi. W 1833 r. przeszły one w ręce generała A. Fenshav’a, po śmierci którego zarządzała nimi wdowa po nim – Paulina Fenshav (zm. w 1855 r.). Następnie właścicielem został ich syn Edward, który w 1856 r. przekazał majątek swojemu bratu Karolowi Fenshav.
W czasie bitwy powstańców z wojskami rosyjskimi 7 lutego 1863 r. dokonano ogromnych zniszczeń – na skutek ostrzeliwań i pożarów zniszczeniu uległy nie tylko inne zabudowania ale i sam pałac, a oddział Romana Rogińskiego, przygotowując pole bitwy usunął część drzewostanu ogrodów. Później ogrody pałacowe i budynki nigdy już nie wróciły do dawnej świetności. Wzniesiono za to kilka nowych zabudowań, których lokalizacja nie korespondowała z dawnym układem kompozycyjnym założenia.
Po śmierci Karola Fenshav’a (zm. w 1879 r.)aż do 1902 r. dobrami zarządzała wdowa po nim Alteja wraz z córkami Karoliną, Fanną, Sofią i Emilią. W końcu w 1902 r. rozparcelowały one i rozsprzedały całość majątku, w tym także jego centrum.
Po II wojnie światowej w latach 70. XX wieku w miejscu dawnego pałacu i dziedzińca powstał Urząd Miasta i Gminy. Uporządkowano jego otoczenie, wytyczono nowe drogi oraz posadzono drzewa i krzewy ozdobne.
W latach 70. I 80. XX w. prowadzone były prace konserwatorskie obejmujące rekonstrukcję rzeźb sfinksów, remont osiemnastowiecznej oranżerii i zabezpieczenie pozostałości muru ogrodzenia ogrodów. Tereny wokół dawnej rezydencji zajęła w tym czasie zabudowa miejska. Do II połowy lat 80. XX wieku z dawnej kompozycji przetrwały jedynie 2 sfinksy, przebudowana oranżeria, część kamiennego muru, część dróg dojazdowych, fragmenty skarp i nieliczne stare drzewa, z których kilka lip i kasztanowców pochodziło z końca XVIII w. Przeważającą większość starszych drzew stanowiły stosunkowo młode odrosty korzeniowe. (JB2025)

Opis

Budynek w ruinie.

Park

Ogród pałacowy – klasycystyczny, wieloczęściowy, sprzężony z układem miejskim, powstały około 1777 r. na miejscu wcześniejszej siedziby dworskiej. Za czasów Anny Jabłonowskiej ogród pałacowy był skomponowany w sposób bardzo regularny i posadzono w nim szpalery kasztanowców, lip i grabów otaczające partery wodne założone przy południowym skraju założenia i 3 kanały tworzące kształt litery „U”, otaczające centralne wnętrze ogrodu, w którym znajdowały się zapewne także partery kwietne. Na wschód od pałacu wzniesiono murowaną oranżerię a położone na wschód od pałacu i ogrodu ozdobnego sady dworskie ciągnęły się zapewne aż po Annopol, zajmując także tereny położone poza gościńcem turneńskim. Ukształtowane były tarasowo i podzielone na kwatery szpalerami lub alejami. Projektantem rozplanowani założenia – nie tylko zresztą pałacu i ogrodów, ale też i wielu obiektów w mieście – był Szymon Bogumił Zug. Całość zajmowała obszar około 26 ha. W latach 1834-1836 ogrody pałacowe otoczone zostały kamiennym murem. W czasie bitwy powstańców z wojskami rosyjskimi 7 lutego 1863 r. dokonano ogromnych zniszczeń – na skutek ostrzeliwań i pożarów zniszczeniu uległy nie tylko inne zabudowania ale i sam pałac, a oddział Romana Rogińskiego, przygotowując pole bitwy usunął część drzewostanu ogrodów. Później ogrody pałacowe i budynki nigdy już nie wróciły do dawnej świetności. Wzniesiono za to kilka nowych zabudowań, których lokalizacja nie korespondowała z dawnym układem kompozycyjnym założenia. Po śmierci Karola Fenshav’a (zm. w 1879 r.)aż do 1902 r. dobrami zarządzała wdowa po nim Alteja wraz z córkami Karoliną, Fanną, Sofią i Emilią. W końcu w 1902 r. rozparcelowały one i rozsprzedały całość majątku. Nabywcy wycięli nasadzenia ogrodowe pozostawiając tylko pojedyncze stare drzewa. Po II wojnie światowej w latach 70. XX wieku w miejscu dawnego pałacu i dziedzińca powstał Urząd Miasta i Gminy. Uporządkowano jego otoczenie, wytyczono nowe drogi oraz posadzono drzewa i krzewy ozdobne - wszystko to jednak nie miało nic wspólnego z dawnym układem kompozycyjnym, z którego do lat 80. XX w. pozostały tylko pojedyncze stare lipy, kasztanowce i robinie akacjowe. W dawnym ogrodzie pałacowym wzniesiony został kompleks zabudowań szpitala, co zniszczyło całkowicie jakiekolwiek ślady starego układu kompozycyjnego w tym rejonie (m.in. ślady po kanałach parkowych).(JB2025)

Inne

Oranżeria oraz brama ze sfinksami z 2. poł. XVIII w.
Źródła:
Karta Zabytku Jerzy Tołłoczko 2000
www.ogrodowy.minigo.pl artykuł Ewa Bończak-Kucharczyk i Józef Maroszek
http://www.ciekawepodlasie.pl