Sidra

Stan obecny

Dwór opuszczony (własność prywatna?)

Historia

W początkach XVI wieku przybył do Sidry Litwin Hryń Wołłowicz, Na polecenie króla miał sprawować nadzór nad eksploatacją zasobów południowej części Puszczy Grodzieńskiej. Z trzech jego synów Iwan odziedziczył po nim Pawłowicze, Łukasz – Andrzejewo, a Bogdan pozostał w Sidrze. On to wzniósł tutaj, prawdopodobnie w 1536 roku, dworską rezydencję. Rozbudował ją jego syn, Ostafi, który 3 lata później staje się właścicielem sidrzańskiego majątku, a w 1576 roku stawia dwór murowany w Sidrze, której 10 lat wcześniej sam nadał prawa lokacyjne. Po śmierci Ostafiego Wołłowicza w 1587 r. majątek po nim odziedziczyła jego jedyna córka – Regina, żona Seweryna Bobera, kasztelana krakowskiego. Po jej bezpotomnej śmierci w 1591 i śmierci jej męża w roku 1592, Sidra przeszła w ręce syna Hrehorego Wołłowicza – Piotra (zm. przed 1624 r.), który ofiarował ją córce Helenie (zm. w 1649 r.), która w 1622 r. poślubiła ks. Jana Hołowczyńskiego, a około 1643 r. powtórnie wyszła za mąż za Krzysztofa Potockiego, podstolego litewskiego (zm. w 1676 r.). Po nim Sidrę odziedziczył jego wnuk Krzysztof Sędziwój, starosta Jabłonowski (zm. w 1683 r.), zaś po śmierci jego żony Barbary Bogumiły Gorajskiej (zm. w 1701 r.) – prawnuczka Konstancja z Potockich, żona Stanisława Antoniego Szczuki, podkanclerzego litewskiego. Podczas wojny północnej spalone zostały miasto, rezydencja, a pewnie także i folwark. Po wojnie zostały one odbudowane, ale część rezydencjonalna nie wróciła już do dawnej świetności. Nadal niewiele wiemy o układzie i przebudowie założenia folwarcznego. Zapewne wtedy wytyczono oś widokową od rezydencji na folwark, którą podkreślono drogą i aleją. Rozbudowano też prawdopodobnie system stawów nad rzeką Sidrą.
Na początku XVIII w. Sidrę odziedziczyła Wiktoria Szczukówna, która w 1719 r. poślubiła Jana Stanisława Kątskiego, generała ziemi podolskiej. W 1741 r. dobra ponownie znalazły się w rękach Potockich (choć już innej gałęzi tego rodu) w wyniku małżeństwa Marianny Kątskiej (córki Wiktorii i Jana) z Eustachym Potockim, generałem artylerii litewskiej (zm. w 1768 r.). W 1771 r. w wyniku spadkowego podziału majątku Sidrę otrzymał Jerzy Michał Potocki (ur. w 1753 r., zm. po 1792 r.), starosta tłumacki, a w 1781 r. dobra te przejął jego brat Ignacy, marszałek nadworny litewski (zm. w 1809 r.). W 1804 r. dobra zlicytowano i w latach 1804-1815 posiadał je Rajmund Rembieliński. W 1816 r. w wyniku zadłużenia dobra sidrzańskie podzielono. Starą rezydencję i północną część miasta przejął wtedy Karol Antoni Husarzewski, zaś folwark Sidrę i południową część miasta Józef Eynarowicz (ur. w 1775 r., zm. w 1845 r.). Oddzielony od rezydencji folwark nie został jednak centrum dóbr, lecz wchodził odtąd w skład dóbr Kudrawka, w której mieściła się siedziba Eynarowiczów Zatem folwark ten pełnił nadal funkcje gospodarcze. Po Powstaniu Listopadowym, w którym wziął udział Husarzewski, jego majątek został rozparcelowany, a zabudowania dworskie i założenia ogrodowe uległy całkowitemu zniszczeniu. Natomiast folwark, należący wówczas do dóbr kudrawskich, prosperował zupełnie dobrze. Po Józefie Eynarowiczu dobra wraz z folwarkiem Sidra objął w 1845 r. jego syn Wincenty (ur. w 1809 r., zm. w 1856 r.), po którego śmierci zarządzała majątkiem wdowa – Teodora z Barewiczów (ur. w 1816 r., zm. w 1861 r.), a później władał nimi ich syn Kazimierz (ur. w 1842 r., zm. w 1908 r.), który poczynił w folwarku sidrzańskim znaczące inwestycje. Około 1883 r. wzniesiono tu murowane z kamienia obory i inne budynki gospodarcze. Stały one w czworobok wokół podwórza gospodarczego i wiodła do nich aleja lipowa biegnąca od drogi do miasta. Ta sama droga łączyła też folwark z młynem. Granicą założenia biegła droga do Makowlan, którą obsadzono lipami, a podwórze przecinała droga prowadząca do nowego, założonego wówczas małego folwarku sidrzańskiego – Wandzina. Droga ta biegła po południowej granicy sadu leżącego na wschód od zabudowań. Przeciwległą, północną granicę sadu stanowiła aleja przebiegająca wzdłuż rozlewisk Sidry. Całość założenia nadal miała charakter użytkowy, a nasadzenia ozdobne sadzono wzdłuż traktów komunikacyjnych.
W 1908 r., po śmierci Kazimierza Eynarowicza Sidrę objął jeden z jego synów - Stanisław Eynarowicz, który zamieszkał tu na stałe i posiadał ją do 1939 r. Doszło wtedy do podziału dóbr Kudrawka i folwark w Sidrze stał się centrum dóbr samodzielnych, toteż dokonano jego przebudowy starając się nadać mu cechy ozdobne i odpowiedni do rangi siedziby właściciela kształt.
Na wzgórzu górującym nad folwarkiem wzniesiono w latach 20. XX w. drewniany dwór zwrócony frontem w stronę sadów, a ponieważ budynek ten był otoczony naturalnym lasem sosnowym, to w lesie tym dokonano przecinek otwierając kilka osi widokowych (jedna z nich wybiegała na 3 stawy wykopane za drogą do Sidry). Do dworu doprowadzono drogę z dziedzińca gospodarczego, biegnącą później dalej na południowy-wschód do drogi wiodącej do Ogrodnik, a wzgórze dworskie przyozdobiono nowymi, rosnącymi wśród lasu nasadzeniami. W lesie urządzono też kilka dróg spacerowych obiegających wzgórze i powstała w ten sposób ozdobna część założenia mająca charakter parku leśnego.
W latach trzydziestych rodzina Eynarowiczów więcej czasu spędzała w Grodnie i Kudrawce, którą po śmierci brata Wincentego odziedziczył Stanisław, niż w Sidrze. Do sidrzańskiego dworu przyjeżdżała tylko i to jedynie latem żona Stanisława. Chorowała na gruźlicę płuc, a suchy klimat i żywiczne powietrze sosnowego lasu łagodziły jej dolegliwości.
Dwór przetrwał II wojnę światową. Zdewastowali go jednak i rozgrabili sowieccy żołnierze. Majątek rozparcelowano, a w budynku dworskim mieściły się biura PGR, SKR i Urzędu Gminnego.. E latach 1953-1954 Przeznaczono go na izbę porodową po dokonaniu prowizorycznego remontu. Następny remont, tym razem już gruntowny, miał miejsce w 1983 roku. Doprowadził do niego dr Ireneusz Pawłowski, kierownik Gminnego Ośrodka Zdrowia zajmującego wraz z dwoma mieszkaniami dla lekarzy cały budynek. Po remontach tych dwór stracił wprawdzie swój dawny kształt i charakter, ale nie groziło mu za to unicestwienie. Budynek ten był w tym czasie dobrze utrzymany i otoczony lasem, w którym jednak nie było już śladów kompozycji parkowej. Z dawnej części gospodarczej zachowały się do tego czasu dwie kamienne obory, a z nasadzeń fragmenty alei lipowych rosnące przy traktach drożnych, sadzonych w końcu XIX i na początku XX w. Poza lipami rosły w nich nieliczne stare drzewa innych gatunków. Część terenu dawnej kompozycji zajęły olsy. Łącznie występowało tu wtedy 25 gatunków drzew i krzewów (ozdobnych i użytkowych), jednak większość roślinności nie miała nic wspólnego z dawną kompozycją założenia. W 1994 roku majątek przejęła Agencja Własności Rolnej (JB2025)

Opis

Budynek drewniany.

Park

Park dworski – łączący wcześniejsze elementy regularne powstałe w XVI w. (zapewne około 1566 r.) z późniejszymi krajobrazowymi, wprowadzonymi podczas przebudowy około 1883 r. i rozbudowy z lat 20. XX w.

Inne

Dwa budynki gospodarcze.