Czyżew

Stan obecny

Dwór nie istnieje

Historia

Po raz pierwszy w dokumencie pisanym w kodeksie dyplomatycznym Jana Kochanowskiego pojawia się Czyżew jako Cisów, Cizów. W roku 1187 dobra Cysewo, Cizewo zostają nadane kanonikom płockim. Około roku 1240 Czyżewo należy do Kasztelanii Świeckiej. Gród został zniszczony w XIII wieku w czasie walk między Rusią, Litwą i Polską o nadgraniczne tereny. Spowodowało to prawie całkowite wyludnienie wsi otaczających Kasztelanię Święcką. Taki stan trwał około sto lat. W 1385 roku Polska i Litwa podpisały układ w Krewie, a władca litewski Władysław Jagiełło został królem polskim. Wtedy zaistniały warunki do ponownej kolonizacji wschodniego Mazowsza. Osadnicy, którzy przybyli z zachodniego Mazowsza a także z Wielkopolski otrzymali ziemie od Książąt Mazowieckich. W ten sposób osiedliło się tu wiele rodzin pochodzących z stanu rycerskiego m.in. Czyżewscy herbu Pobóg i Godlewscy herbu Gozdawa. I właśnie od pierwszych właścicieli Czyżew zawdzięcza swą nazwę. W 1598 roku Czyżew przeszedł w ręce Godlewskich – w tym roku cześnik ziemi nurskiej Stanisław Godlewski pojął za żonę dziedziczkę Czyżewa. Z tego związku urodził się Adam Godlewski, skarbnik nurski, ożeniony w 1632 roku z Dorotą Sobolewską. Mieli oni trzech synów: Walentyna, Jakuba i Stanisława. Potomkowie Jakuba dzierżą Czyżew aż do XVIII wieku. W 1738 staraniem Marka i Karola Godlewskich, starościców nurskich Czyżew otrzymał przywilej króla Augusta III na prawo miejskie, potwierdzony w 1775 przez sejm. Sejm potwierdzając przywilej na jarmarki, nazywa Czyżewo miasteczkiem. W 1779 roku liczyło ono zaledwie 31 domów, ale nadal było uznawane za miasto. W tym czasie część Czyżewa zostaje wykupiona prze Eleonorę Wodzińską (córkę Marka lub Karola Godlewskiego). Pod koniec XVIII wieku Wodzińscy skoligacili się z bogatą rodziną Brzostowskich herbu Strzemię. Aleksander Brzostowski, starosta sokołowski, kasztelan mazowiecki, syn Adama (kasztelana płockiego) ożenił się z Anną Wodzińską Jastrzębiec (córką Eleonory) , która w wianie wniosła mu Czyżew.
W końcu XVIII wieku Czyżewo Miasto i Czyżewo Kościelne przechodzą w ręce Tadeusza Bończy Skarżynśkiego, posła na sejm grodzieński, posła ziemi łomżyńskiej. Po jego śmierci Czyżew dziedziczyły jego dzieci a w 1838 po połowie otrzymały dwie wnuczki . Jedna z nich Dorota była żoną Leopolda Sokołowskiego, który po pewnym czasie odkupił drugą połowę Czyżewa Kościelnego. Do majątku tego należało też miasteczko Czyżew, które w 1827 roku liczyło 16 domów i 145 mieszkańców. Około 1840 roku Leopold Sokołowki skupił Czyżewo Kościelne dotychczas podzielone na kilka części szlacheckich. Dalszy rozwój miasteczka związany jest z budową w 1854 r. linii kolei żelaznej warszawsko – petersburskiej. W 1865 roku właścicielką Czyżewa jest Leopolda Dorota Sokołowska. Majątek liczy w tedy 788 mórg. W 1887 roku właścicielem jest Leopold syn Antoniego Sokołowski a majątek liczy 761 mórg. W okresie międzywojennym Czyżewo należało do syna Leopolda – Tadeusza. Lata dwudziestolecia międzywojennego to okres powstania na terenie Czyżewa szeregu instytucji wspomagających rolnictwo. Zorganizowana zostaje Spółdzielnia Rolnicza – handlowa, która zajmowała się skupem zboża, dostarczaniem nawozów sztucznych, sprzedażą narzędzi rolniczych a nawet wypożyczaniem takich maszyn jak młocarnie i maszyny czyszczące. Ważnym wydarzeniem w historii Czyżewa był przyjazd Cara Mikołaja II (ostatniego cesarza rosyjskiego) w 1912 roku. Zatrzymał się w salonce na stacji w Czyżewie. Po przejeździe przez rynek, car udał się na pola między Czyżewem a Andrzejewem, gdzie odbyły się manewry wojskowe z udziałem 180 tys. żołnierzy.
W 1930 roku do majątku należało 442 ha ziemi
Wojna w 1939 roku rozpoczęła się w Czyżewie bombardowaniem stacji kolejowej w dniu 1.09.1939 roku oraz w dniu 8.09. Dnia 10 września 1939 roku bez walk wkraczają do Czyżewa wojska niemieckie; nie na długo jednak. W październiku 1939 roku na mocy podpisanego radziecko – niemieckiego układu o linii demarkacyjnej, Czyżew znalazł się pod okupacją sowiecką. Został utworzony „Czyżewski rajon białostockoj obłasti zapadnoj Białorusi”. Utworzony został tu Stację Maszynowo-Traktorową, która zgromadziła maszyny skonfiskowane w okolicy i miała stanowić zaczątek kołchozu.
W czerwcu 1941 roku Czyżew dostał się ponownie pod okupację niemiecką.
Po wyzwoleniu w 1944 roku dokumenty wykazują że majątek liczy tylko 180 ha. Wskazuje to duża skalę wyprzedaży ziemi w latach 30. Przystąpiono do parcelacji majątku. Rozparcelowano 63,9 ha, wyłączono spod parcelacji 43, ha. Pozostałe 64,7 ha potraktowano jako resztówkę, z której 63 ha przeznaczono na cele komunalne (rozbudowa miasteczka). 0,4 ha pod szkołę powszechną, a 1,3 ha otrzymała Samopomoc Chłopska.W 1947 roku na terenie folwarku zorganizowano Spółdzielczy Ośrodek Maszynowy przemianowany w 1953 roku na Państwowy Ośrodek Maszynowy. Dziś na części tego terenu jest park miejski – Park Podworski (Jarosław Bochyński 2026)

Opis

Dwór drewniany konstrukcji zrębowej, pierwotnie otynkowany, parterowy, z mieszkalnym poddaszem przekrytym dachem naczółkowym o połaciach pobitych blachą. Elewacja frontowa 9 osiowa z 3 osiową wystawką wieńczoną trójkątnym szczytem. Osie skrajne akcentowane trójkątnymi, ślepymi wystawkami. Na środku umieszczono drewniany, wsparty na słupkach ganek. Na elewacji bocznej umieszczono wejście oraz w ścianie szczytowej otwór okienny. Układ wnętrz dwutraktowy z sienią na osi i korytarzem oddzielającym pomieszczenia w partii północnej. Całość skomponowana w stylu dworkowym.

Park

Założenie – dworsko ogrodowe powstało zapewne w I połowie XIX wieku. Wcześniej był tu jedynie folwark. Główną siedziba dóbr stało się Czyżewo Kościelne dopiero w czasach Leopolda Sokołowkiego (lata 30, - 40, XIX wieku) i temu właścicielowi zawdzięcza kompozycje i rozmach. Położone było na północ od miasteczka. Jego granice były nieregularne i tylko z dwóch stron oparte na wyznacznikach naturalnych. Obszar założenie można było podzielić na 3 części: rezydencjonalną, parkowo-sadowniczą i gospodarczą. Centralnym punktem części rezydencjonalnej był parterowy, drewniany dworek z gankiem, kryty gontem. Dworek był bardzo skromny, niewspółmierny do wielkości całego założenia. Otoczony był ogrodami ozdobnymi, przed nim był podjazd i rozciągał się widok na sad i park. Za dworkiem były ogrody warzywne i ozdobne. (Jarosław Bochyński 2026)

Inne

Źródła:
Karta zabytku Andrzej Łuczyński
Ewidencja parkowa – E. Dubas-Urwanowicz, E. Korneluk, A. Zawistowski