Piaseczno - Dwór Poniatówka

Stan obecny

W 2022 roku Gmina Piaseczno otrzymała 3 600 000 zł dotacji od samorządu Mazowsza na remont i przebudowę zabytkowego dworku „Poniatówka”. Prace zostały podzielone na dwa etapy. W pierwszym celem było przywrócenie obiektowi właściwego stanu technicznego, w drugim przeprowadzenie prac konserwatorskich polichromii wewnątrz budynku. Całość pochłonie około 8 mln zł. Zgodnie z planem modernizacja “Poniatówki” powinna się zakończyć w pierwszej połowie 2024 roku - mieścić się w nim będzie filia Muzeum Piaseczna. (JB2024)

Historia

Starosta piaseczyński Aleksander Sułkowski planując założenie zespołu parkowo-pałacowego włącznie z przebudową kościoła w Piasecznie, zapewne często zatrzymywał się w mieście. Prawdopodobnie jego siedzibą mógł być dom nazywany Domem Starosty. Trudno dziś powiedzieć, czy wybudował go sam Sułkowski, dokonujący równocześnie około roku 1736 przebudowy piaseczyńskiego kościoła, czy zastał on tu budynek, który stanowił wraz z folwarkiem siedzibę piaseczyńskiego starostwa. W 1738 roku Sułkowski traci stanowisko i względy Augusta III. W kilka lat potem zostaje wybudowany pałac królewski, który za czasów Stanisława Augusta zostaje w 1774 roku sprzedany posłowi kurlandzkiemu. Zanim to nastąpiło, starostwo piaseczyńskie dostaje Franciszek Ryx, faworyt królewski. Wchodzi w posiadanie wsi Chyliczki wraz z Domem Starosty i młynem. Dobra te przynoszą mu wkrótce spore dochody. Ryx postanawia przebudować istniejący Dom Starosty. Mając znakomite koneksje, pieniądze i kontakt z artystami o europejskiej sławie, buduje dworek o wysmakowanym wyglądzie wnętrz, o czym świadczą malowidła na ścianach. Według tradycji (nie jest to potwierdzone w dokumentach) w dworku u Ryxa bywał książę Józef Poniatowski, stąd jego nazwa . W 1792 roku Ryx przystępuje do Targowicy – paradoksalnie może to uratowało dworek przed zniszczeniem w czasie insurekcji kościuszkowskiej, kiedy płonęły pałac, plebania, budynki w mieście. Franciszek umiera w 1799 roku, schedę po nim bierze synowiec Franciszek zwany majorem, domniemany syn Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ryxowie w tych czasach posiadali wiele majątków. Do nich należał majątek prażmowski, na początku XIX wieku dokupują Pilaszków. W 1801 roku, przychodzi na świat syn Franciszka majora – Stanisław. Od 1824 roku rodzą się co roku kolejne dzieci Stanisława i Anny Ryxów o imionach: Bronisława Filipina, Tekla Serafina Cherubina, Franciszek Władysław, Stanisław Antoni, Kazimierz Aleksander . Stanisław walczy w powstaniu listopadowym, wkrótce Ryxowie tracą majątek Chyliczki, zlicytowany w listopadzie 1840 roku. Majątek ośmiokrotnie zmieniał właścicieli, aż do roku 1891, kiedy został nabyty wraz z 4 włóknowym gospodarstwem przez Cecylię hr. Plater-Zyberkównę. Ona to ufundowała i założyła w Chyliczkach żeńską Szkołę Gospodarstwa Wiejskiego. “Poniatówka”, przebudowana przez hrabiankę, jako budynek szkolny, pełniła funkcje mieszkalne dla nauczycielek, a następnie dla dziewcząt. Kolejne remonty/przebudowy budynek przeszedł w latach 1927 i 1966. (Jarosław Bochyński 2024)

Opis

Obiekt usytuowany w środku parku miejskiego - resztce dawnego parku dworskiego, na osi ścieżki prowadzącej z miasta, osią poprzeczną skierowany na wschód. Wzniesiony z cegły na fundamentach ceglanych, tynkowany. W piwnicy sklepienie kolebkowe ceglane, wyżej stropy drewniane belkowe z podsufitką. Więźba krokwiowo-jętkowa, połacie odeskowane pokryte blachą ocynkowana. Schody z toczonymi tralkami i poręczami drewniane oraz o żeliwnych odlewanych płaskich tralkach. Drzwi płycinowe, okna półskrzynkowe dwupodziałowe sześoiokwaterowe. Od wschodu drewniany ganek z werandą o balustradzie z żeliwnymi płaskimi dekoracyjnymi tralkami. Od zachodu
drewniany ganek z płaskim dachem.
Na planie prostokąta dwu- i półtraktowy symetryczny 2 osiowo, z poprzecznie umieszczoną klatką schodową. Na osi poprzecznj dostawione dwa ganki. Podpiwniczony w częsci płn., parterowy,
w części płn-wsch. Poddasze wypiętrzone i przekształcone na piętro. Budynek przykryty dachem dwuspadowym z facjatą murowaną od zachodu, flankowaną dwoma symetrycznymi drewnianymi facjatkami. Weranda kryta dachem dwuspadowym. Elewacje gładkie, pięcio-osiowe od wsch. i zach. Ślepe okna od płn. zamknięte dekoracyjnym łukiem pełnym, podobnie okno na ścianie wsch. (JB2024)

Inne

Źródła:
https://piaseczno.eu/ artykuł Małgorzaty Szturomskiej
Karol Gutmejer - karta zabytku
Ewidencja parkowa po kierownictwem Hanny Spychaj