Żaków

Stan obecny

Własność prywatna - hotel (2026)

Historia

Żaków to stara wieś szlachecka, założona w latach 20. XVI wieku w ziemi czerskiej, nad rzeczką Piasecznicą, w czasie intensywnej kolonizacji dóbr Siennica przez synów Dadźboga Siennickiego. Po raz pierwszy wzmiankowano ją w 1528 roku w akcie erekcyjnym parafii w Siennicy. W wyniku podziału dóbr po Dadźbogu Siennickim (około 1521 roku) obszary położone na południowy wschód od Siennicy, w tym okolice Żakowa i Granicznika, przypadły prawdopodobnie Mikołajowi Siennickiemu, który z czasem przyjął nazwisko Drozdowski. W 1563 roku właścicielką Żakowa była Katarzyna Siennicka. Do połowy XVII wieku wieś pozostawała we władaniu Drozdowskich, następnie wróciła do Siennickich. Po śmierci Jana Pawła Siennickiego w 1700 roku Żaków odziedziczyła jego żona, Teresa z Oborskich Siennicka . W 1715 roku jako właściciel wsi wymieniany jest Wojciech Łopacki herbu Lubicz, który wszedł w spór z Mikołajem Kurowickim, plebanem w Siennicy, o sumę 1 500 florenów zapisaną jeszcze przez Teresę z Oborskich na rzecz kościoła. Około 1727 roku Kazimierz Rudziński (1676–1759) planował nabyć dobra Żaków i prawdopodobnie to on przejął je od Łopackich. Następnie wieś przeszła w ręce jego syna, Michała Kazimierza Rudzińskiego (1730–1764). Po jego śmierci majątek przeszedł na wdowę, Eustachię Elżbietę z Potockich Rudzińską (1720–1781), a po niej w 1781 roku na syna Antoniego (1754–1821). Był on ostatnim z rodu Rudzińskich, który posiadał Żaków. W 1796 roku sprzedał dobra wraz z Drozdówką i Kulkami Janowi Wierzbickiemu herbu Jastrzębiec (1750–?), żonatemu z Franciszką z Olszewskich. Folwark pojawia się na mapach topograficznych od 1804 roku (West Gallicien) oraz w 1839 roku (Topograficzna Karta Królestwa Polskiego). Obok niego funkcjonowały karczma i cegielnia. Po śmierci Jana Wierzbickiego dobra odziedziczył syn Bazyli Piotr (1776–1852), major armii Księstwa Warszawskiego, żonaty z Teofilą z Lenartów. Po jego śmierci dziedziczyli dzieci: Hipolit, Michał i Justyna, lecz już w 1815 roku Michał przejął całość, spłacając rodzeństwo. Zadłużenie majątku doprowadziło jednak do jego licytacji w 1824 roku. Na licytacji Żaków wraz z Drozdówką, Zającem i Kulkami nabył Michał Chełkowski, który szybko odstąpił je Ignacemu Franciszkowi Stawiarskiemu herbu Nałęcz (1776–1835), mężowi Barbary z Wierzbickich (1767–1853). Po śmierci Ignacego dziedzicami zostali wdowa i dzieci: Franciszek, Seweryn, Ignacy Fabian, Magdalena oraz Józefa (zamężna z Ryxem). W 1841 roku Ignacy Fabian Stawiarski (1816–1896) spłacił rodzeństwo i został jedynym właścicielem. Jeszcze w tym samym roku poślubił Albinę ze Święckich herbu Ślepowron (1817–1899), której posag umożliwił spłatę zadłużenia. W 1859 roku Żaków przeszedł w ręce Jana Karola Konstantego Flatta herbu Płużyca (1823–1903), W latach 60. XIX wieku właścicielem był Nikodem Wojda. Wśród kolejnych posiadaczy wymieniani są Gustaw i Marianna z Suskich Rychtarscy oraz Józef Hebel. W latach 70. XIX wieku majątek przejął carski generał Piotr Aleksandrowicz Stiepanow (1805–1891), zapewne w nagrodę lub w drodze licytacji. W 1874 roku do dóbr należały folwarki Żaków i Huta Żakowska (Marynin), nomenklatura Zając oraz młyn Kulki.
W 1885 roku folwark obejmował 597 mórg, w tym 398 mórg gruntów ornych i ogrodów oraz 148 mórg lasów, a także 21 budynków drewnianych i 3 murowane. Stosowano płodozmian 5- i 10-polowy. To właśnie Piotr Stiepanow wzniósł w Żakowie istniejący do dziś dwór. Po jego śmierci w 1891 roku właścicielką została Ludmiła Lewandowska, prawdopodobnie córka generała. W 1894 roku od dóbr odłączono 122 dziesięciny ziemi, tworząc „Towarzystwo Żakówek”. W okresie międzywojennym majątek zmienił nazwę na Willa Żaków. Tuż po I wojnie światowej przeszedł w ręce Hieronima i Zuzanny z Zielińskich Kieniewiczów. Hieronim Kieniewicz herbu Rawicz (1901–1961) był bratem Stefana Kieniewicza (1907–1992), znanego historyka. W okresie gdy dwór należał do Zuzanny Zielińskiej i Hieronima Kieniewicza budynek nie był przebudowywany. Dopiero gdy dwór nabył Maksymilian Czapek (w 1936 roku) , inżynier samochodowy, wprowadził szereg zmian. Zbudowano wówczas nowe pomieszczenia kuchenne na miejsce wyburzonych starych mieszczących się przy elewacji północnej, jak również zmodernizowano wnętrze nadając im obecny wygląd. W tymże 1936 roku dwór przechodzi w posiadanie Stefana i Zofii Pikulskich. W tym czasie dawne ziemie folwarczne stały się własnością wspólnoty wiejskiej. W czasie II WŚ we dworze stacjonują Niemcy, którzy pod koniec wojny wywieźli całe wyposażenie dworu. Po wojnie przeszedł na własność Zofii Pikulskiej oraz Stefana i Adeli Kulków. W 1949 roku dwór wraz z dwuhektarowym parkiem przejęła Gromadzka Rada Narodowa. Budynek przeznaczono na szkołę, a część terenu pod budowę remizy Ochotniczej Straży Pożarnej. Szkoła podstawowa działała tu do 1999 roku, a od strony północnej dobudowano do dworu parterowy aneks. Na początku XXI wieku posiadłość zakupił Jarosław Cybulski . Po generalnym remoncie oraz budowie pawilonu parkowego otworzył tu luksusowy hotel z restauracją (JB2026)

Opis

Zespół dworsko-parkowy jest oddalony około 150 m od drogi Siennica - Wielgolas, prowadzi do niego aleja z okazałym drzewostanem. Dwór otoczony resztkami parku krajobrazowego, zwrócony frontem na południe, szczytową elewacją na wschód do drogi.
Budynek murowany z cegły na zaprawie wapiennej, obustronnie tynkowany. Fundamenty z kamienia polnego. Dachy dwuspadowe. Więźba dachowa drewniana, krokwiowo-jętkowa ze stolcami (krokwie oparte na muracie, spięte jętką, podparte stolcami, stolce wzmocnione mieczami). Budynek złożony z korpusu i dobudówki, na planie litery „L”. Korpus na planie prostokąta, dwutraktowy, trójdziałowy. Dział wschodni dwukrotnie szerszy od pozostałych. W dziale frontowym, od frontu sień, z tyłu klatka schodowa. Salon w dziale wschodnim, w trakcie pn., kwadratowy. Przybudówka o ściętych narożnikach. Od frontu portyk kolumnowy, przy elewacjach szczytowych tarasy. Korpus złożony z dwóch prostopadłościanów, zach. dwukondygnacyjny, oba nakryte dwuspadowymi dachami. Portyk wysunięty przed lico ściany, z dwuspadowym dachem. Dobudówka parterowa nakryta dachem trójpołaciowym. Dwór częściowo podpiwniczony. Elewacje otynkowane, na cokole, zwieńczone pełnym belkowaniem, rozczłonkowane prostokątnymi otworami okiennymi i drzwiowymi. Otwory w profilowanych opaskach. Nad opaskami muszle z główkami kobiecymi. Belkowanie złożone z wyładowanego gzymsu wspartego na konsolach. Fryz z rozetami między konsolami. Okna z podokiennymi gzymsami na konsolach. Naroża korpusu ujęte kanelowanymi toskańskimi pilastrami. Elewacja frontowa sześcioosiowa. Na trzeciej od zachodu osi dwukolumnowy portyk poprzedzony wielostopniowymi schodami z tralkowymi balustradami. Kolumny portyku gładkie, z wąskimi głowicami. Belkowanie jak korpusu. Na belkowaniu trójkątny szczyt z oprofilowanym okulusem w środku. Pod portykiem drzwi ujęte parą okien, po stronie wsch. portyku trzy okna, po stronie zachodniej dwukondygnacyjnej na obu osiach okna. Szczyt części piętrowej typu krenelażowego, schodkowy. W zwieńczeniu krenelaża muszle jak nad oknami. Elewacja tylna częściowo przysłonięta dobudówką, z wystawką w dachu, korpus dwuosiowy, dobudówka bez podziałów. Elewacja szczytowa (wschodnia) trójosiowa, z nieregularnym układem, na osi środkowej drzwi, wsch. wąskie a zach. szerokie okno. W linii belkowania balkon z tralkową balustradą. W szczycie drzwi ujęte po bokach parą półkoliście zamkniętych okien. Nad drzwiami okulus. Przed drzwiami taras poprzedzony wielostopniowymi schodami. Taras i schody z tralkowymi balustradami. Elewacja szczytowa (zach.) trójosiowa, w parterze osie bardzo mocno zbliżone do siebie, przesunięte do pn. narożnika. Na piętrze okna, na parterze drzwi z parą okien. Przed drzwiami taras, ze schodami jak pozostałe. (JB2026)

Park

W parku w Żakowie zachowało się niewiele śladów dawnej kompozycji. Najlepiej zachowana aleja dojazdowa z fragmentem bocznego odgałęzienia, lipy na osi dworu. Prawdopodobnie założenie miało formę zgeometryzowaną z prostym podziałem na kwatery użytkowe szpalerami drzew. Świadczą o tym pozostałości nasadzeń wokół dworu. W centralnej części parku, wokół dworu znajdowały się prawdopodobnie partery kwiatowe, od wschodu szpaler kasztanowców oddzielał prawdopodobnie kwaterę sadu i krzewów jagodowych, od południa pozostałości szpalerów tworzyły również podziały na regularne kwatery. Dalej w kierunku południowo-zachodnim i zachodnim układ wodny w postaci stawów i kanałów obsadzonych szpalerami lipowo-grabowymi. Cały park zamknięty w obrębie cieków wodnych: dopływów rzeki Piasecznej. (JB2026)

Inne

Źródła:
Ewidencja parku zabytkowego w Żakowie , Ewa Białas
Karta zabytku Aneta Semeniuk
https://dipp.info.pl