Pabianice - Dwór Kapituły Krakowskiej

Stan obecny

Od maja 1948 roku Muzeum Miasta Pabianic. Od 1990 r. placówka jest samorządową instytucją kultury finansowaną przez Gminę Miejską Pabianice.
W czasie remontów odnaleziono pod warstwami tynku unikatowe renesansowe polichromie – ale ze względu na niedostatki finansowe – pozostały ukryte i nieodnowione . Inne polichromie – w alkierzu , pochodzące z 1917r. , przedstawiające scenki z dawnych Pabianic zostały odsłonięte i odnowione. Poza wystawami w pabianickim muzeum prowadzone są badania naukowe oraz szeroka działalność oświatowo-dydaktyczna (lekcje, warsztaty, konkursy). Ponadto we wnętrzach renesansowego dworu odbywają się koncerty, odczyty i uroczystości miejskie.(2026)

Historia

W średniowieczu istniał na tym terenie drewniany dwór mieszkalny, siedziba regensów kapituły krakowskiej. Otoczony był on odnogami Dobrzynki, fosą i ostrokołem. W trakcie pożaru podczas jarmarku w 1532 r. ogień strawił niemalże całe miasto, w tym także dwór. W 1550 r. kapituła wydała uchwałę o budowie nowego okazałego domu, który miał służyć za mieszkanie przybywającym tam kanonikom. Musiał on być odpowiednio przestronny, zaopatrzony w pokoje mieszkalne i sypialne oraz inne pomieszczenia potrzebne udającym się na lustrację wizytatorom oraz zarządzającemu włością regensowi. Tu także miał swoje pomieszczenie skarbiec oraz wszelkie dokumenty i akta administracji majątku. Nowy murowany dwór wzniesiono w latach 1565 – 1571. Budowę zainicjował ówczesny tenutariusz, kanonik Stanisław Dąbrowski. Rchitektem i budowniczym był Wawrzyniec Lorek. Administratorzy kapituły krakowskiej mieli tu swoją siedzibę do 1795 r. Po drugim rozbiorze Polski dwór stał się siedzibą zarządu władz pruskich. W 1822 r. oddano go do użytku osiedlającym się w Pabianicach tkaczom i sukiennikom. Jedna z sal aż do 1832 r. służyła za kaplicę dla imigrantów wyznania ewangelickiego. Od 1833 roku dwór spełniał funkcję ratusza miejskiego. W latach 183435 przeprowadzono remont zniszczonych pomieszczeń(m.in. belkowane stropy zastąpiono sufitami) Tutaj także mieścił się areszt policyjny. Kolejny remont przed rokiem 1926 – dobudowano wtedy od zachodu ćwierćkolistą basztę z klatką schodową. W okresie II WŚ przeznaczono go na siedzibę władz okupacyjnych . Po wojnie, w 1948 r., budynek oddano do dyspozycji muzeum. W 1997 r. przystąpiono do prac remontowo – konserwatorskich dworu według projektu profesora Politechniki Łódzkiej Henryka Jaworowskiego. Miały one na celu utrwalenie jego struktury przestrzennej, zachowanie historycznych elementów wyposażenia wnętrza oraz poprawę infrastruktury technicznej. Dwór ponownie udostępniono do zwiedzania w 2005 r. Obecnie jest nadal siedzibą muzeum. (JB2026)

Opis

Renesansowy dwór, potocznie nazywany „Zamkiem”, należy do unikatowych i cennych u sytuowany jest w dolinie rzeki Dobrzynki, przy ul. Stary Rynek 1, po północnej stronie ulicy
Wieżą, fortalicją, domem lub kamienicą nazywano w XVI w. budowlę zwano wieżą, fortalicją, domem lub kamienicą, nazwę „dwór” stosując raczej dla całego zespołu, w skład którego wchodziły rozrzucone między podwórzami i ogrodami budynki gospodarcze i drewniany dom mieszkalny podstarościego włości. Fortalicję otaczały ziemne obwarowania i drewniane ogrodzenie z murowaną częściowo bramą wejściową. Od XVII w. przyjął się dla określenia tego zespołu termin „Zamek”, zawężony z czasem do pojęcia właściwego murowanego dworu.
Obiekt założony jest na planie zbliżonym do prostokąta, o dwóch alkierzach na przeciwległych narożach (północno–wschodnim i południowo-zachodnim). Do ściany zachodniej przylega ryzalit o prostokątnym zarysie i ćwierćkolista baszta. Jednopiętrowy, podpiwniczony budynek wzniesiono z cegły i otynkowano. Pogrążony dach ukryto za ścianami attyki. Forma attyki jest zróżnicowana, inna dla każdej z elewacji. Od strony północnej i południowej jest równoległa do kalenic, równa mniej więcej wysokości kondygnacji (około 1/3 wymiaru budynku). Attyka ścian bocznych, od strony zachodniej i wschodniej, zbliżona jest wyglądem do ówcześnie stosowanych zwieńczeń szczytowych i kryje szczyty pogrążonego dachu, naśladując falisty kontur jego przekroju. Jednoczący, horyzontalny pas attyki jest przeciwwagą dla wertykalnie potraktowanych ścian. Podzielone arkadowymi wnękami, ujętymi w pionowe, kontrastujące z nimi szkarpy, rzucające głęboki cień, wyodrębniają gładkie ściany narożnych alkierzy. Ściana zachodnia budynku dodatkowo zdobiona jest niższym ryzalitem, krytym dwuspadowym dachem z bogato ukształtowanym szczytem i ćwierćkolistą basztką kryjącą klatkę schodową. W ościeżach okien I piętra zachowały się profilowane obramienia kamienne z piaskowca. Można na nich zobaczyć małe tarcze herbowe z herbem Aaron – trzy korony herbu kapituły krakowskiej, Poraj – pięciolistna róża, herb kanonika Stanisława Dąbrowskiego, a także tarczę herbową z inicjałami tegoż kanonika – S D. Na belce jednego z okien zachodniej elewacji renesansową majuskułą wykuto w kamieniu napis SIC TRASIT GLA MVNDI (Sic transit gloria mundi – Tak mija chwała świata). Wzniesiony przez Wawrzyńca Lorka dwór nie zaznał w ciągu następnych stuleci żadnych poważniejszych przekształceń. Wygląd jego poświadczają – począwszy od II połowy XVII wieku – liczne opisy w lustracjach, przeprowadzanych z ramienia kapituły krakowskiej co kilka lat, aż po koniec XVIII w. Na starym szkicu sytuacyjnym zabudowań zamkowych, sporządzonym w 1809 roku, dwór zaznaczono konturem pokrywającym się z obecnym jego rzutem. Dziedziniec na południe od niego – w miejscu, gdzie dziś przebiega ul. Zamkowa – otaczały zabudowania gospodarcze i ogrody, od zachodu brama prowadziła do mostu przez rzekę. Przeniesiono jedynie drzwi wejściowe, które pierwotnie znajdowały się w elewacji południowej, w jej przęśle najbliższym alkierzowi. Od końca XIX wieku przez jakiś czas funkcjonowało wejście w południowej ścianie alkierza, a później przemieszczono je na jego wschodnią ścianę. Na początku XX wieku dostawiono także ćwierćkolistą basztkę od zachodu, kryjącą klatkę schodową.
Piwnice, pogłębione w trakcie ostatniego remontu, posiadają sklepienia kolebkowe. Do sal parteru, sklepionych podobnie jak piwnice, prowadzi sień, w której w czasie remontu w 1947 r. odkryto palenisko – kominek. Pomieszczenia pierwszej kondygnacji spełniały pierwotnie funkcję „biurową”: przyjmowano tu interesantów, zbierano daniny, tutaj mieścił się skarbiec. Duża izba na prawo od sieni posiadała niegdyś „piec zielony kaflowy i komin murowany” oraz „ławy po dwóch stronach i stół prosty”. Na parterze w czasie ostatniego remontu z pod warstw podłóg i parkietów odsłonięto renesansową ceglaną posadzkę. Pozostałości po pierwotnym zamyśle obronnego charakteru dworu widoczne są w alkierzach, które zaopatrzono w szczelinowe strzelnice. Ściany alkierza północno – wschodniego zdobią polichromie wykonane w 1917 r. przez pabianickiego malarza Jana Szulca.
Na piętro prowadzą schody z sieni. U wejścia zachował się kamienny portal o renesansowym profilu. Bieg schodów kończy się na piętrze ryzalitu w sionce, zwanej w XVIII w. „altaną”. W tym pomieszczeniu mamy z trzech stron renesansowe podwójne okna. Jedno z nich w późniejszym okresie zamurowano i przesłonięto schodami prowadzącymi na poddasze. Otwór wejściowy klatki schodowej ujęty został od strony tej sionki portalem – zapewne z I połowy XVIII wieku, o wydatnym, bogato profilowanym belkowaniu. Ciekawostką jest, że pierwotnie schody prowadzące na piętro były odkryte. Patrząc przez okno z „altany” widać dobudówkę kryjącą je między alkierzem a ryzalitem. Stropy sal I piętra, pierwotnie belkowe, w trakcie remontu pomieszczeń w latach 1834-35 zasłonięte zostały sufitami z profilowanymi drewnianymi gzymsami. Odkryto je ponownie dopiero w toku badań w 1995 r. i przywrócono do wcześniejszego wyglądu. Z „altany” kilka stopni prowadzi do dużej sieni. Duża sala za sienią, oświetlona pięcioma oknami, pełniła rolę izby stołowej. Zachował się w niej kominek o dekoracji z lat 40. XVIII wieku. W dwóch izbach tylnego traktu na uwagę zasługują wykusze wysunięte poza lico elewacji i nadwieszone na przesklepieniach między szkarpami, sklepione poprzeczną kolebką. Jeden z nich to usytuowany nad fosą, dawny locus secretus (czyli toaleta) zamieszkujących tu kanoników.
W trakcie ostatniego remontu zaadaptowano również do celów użytkowych pomieszczenia poddasza. (JB2026)