Ruszcza - Płaszczyzna

Stan obecny

Własność JST albo prywatna.

Historia

Dwór z XIX w.
Ruszcza-Płaszczyzna to wieś leżąca 9,5 km na zachód od Koprzywnicy. Powstała na miejscu starożytnej osady i już w 1827 r. dokonano tu licznych odkryć archeologicznych. W XIII w. wieś należała do krzyżowców z Zagości. Rektor zakonu nie mogąc sobie poradzić z napadami, oddał wieś (w 1248 r.) - za pozwoleniem biskupa Prandoty - dziekanowi sandomierskiemu, w zamian za dziesięciny ze wsi Winiary. Ruszcza jest także wymieniona w 1284 roku, w potwierdzeniu dóbr i praw kolegiaty sandomierskiej wydanym przez księcia Leszka Czarnego. Pierwszej lokacji dokonano zapewne wcześniej, natomiast w 1366 r. król Kazimierz Wielki pozwolił przenieść lokację na prawo niemieckie. Wieś była wówczas podzielona - większa część należała do kolegiaty, a dziekan sandomierski miał tu 6 łanów kmiecych, z których dostawał rocznie 1 grzywnę, ponadto łąkę i karczmę, płacącą 1 seksagenę. Dziekania otrzymywała również dziesięciny: od karczmarza oraz snopową - razem o wartości 7 grzywien. Z kolei mniejsza część Ruszczy należała do miejscowej drobnej szlachty, pieczętującej się herbem Rawa; "Słownik Geograficzny..." podaje łacińską nazwę (?) tego rodu "ad Szagneum i Oszkam". Według Długosza, folwark i kmiecie składali dziesięciny do Skotnik, zaś pozostałe dwa folwarki rycerskie - do Sulisławic. Dziedzice miejscowi z czasem przezwali się Rusieckimi. W 1578 r. Zbigniew i Krzysztof Rusieccy mieli 6 osadników, 3 łany i 4 biednych komorników, natomiast część dziekana - 3 osadników, półtora łanu i 1 komornika biednego. Kolejnych właścicieli wsi nie znamy, można też wysunąć tezę, że po sekularyzacji dóbr zakonnych dokonano scalenia obu jej części, a dobra przeszły w ręce prywatne. Prawdopodobnie wówczas tę część Ruszczy przezwano "Płaszczyzną".
W 1827 r. we wsi znajdowały się 22 domy, w których mieszkało 127 osób. Na skutek uwłaszczenia od majątku odłączono 69 mórg, na których powstało 21 gospodarstw dla osadników. Należała do niego także wieś Nietuja, którą rozparcelowano w całości; na 107 morgach powstało 6 gospodarstw dla osadników. Ruszcza-P. w 1885 r. dzieliła się na wieś i folwark, leżała w pow. sandomierskim, gminie Łoniów i parafii Sulisławice. Było tu 21 domów ze 184 m-cami. Na dobra o rozległości 597 mórg składał się także folwark Polesie. Do Ruszczy-P. należało 356 mórg ziemi uprawnej, 17 mórg łąk i pastwisk oraz 63 morgi lasu, zaś do Polesia 86 mórg roli i 54 morgi łąk i pastwisk. Pozostały obszar stanowiły nieużytki, czyli place, drogi, etc. Na terenie folwarku głównego było 6 domów murowanych, w tym dwór oraz 16 drewnianych. Zasiewy na polach majątku zorganizowane były w systemie płodozmianu 6 i 8 polowego.
Na mapach rosyjskich z okresu międzywojennego opisywana wieś nosi nazwę Ruszcza Dolna. Właścicielami majątku o pow. 334 ha byli w 1930 r. Zofia i Franciszek Rupniewscy. Po 2. wojnie światowej ziemie te zostały rozparcelowane, a pozostałości folwarku, w tym zabudowania - rozebrane.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Słownik Historyczno-Geograficzny P.A.N.;
Marek Jerzy Minakowski - Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego;
Księga Adresowa Polski, 1930;
Geoportal;
Mapster:
11825121 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 w cięciu map zaborczych /1920 - 1929/
- plik mapy: P47_S32_(NE)_3866-2_1929_nn40c45_BN_Sygn.ZZK_S-28_221_A.jpg
11802186 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 [1929 - 1939]
- plik mapy: P47-S32-F_1936_LoC_G6520_s25_.P6.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Pozostałości dworu w Ruszczy-P. nie są zbyt dobrze widoczne na mapie sat., gdyż zasłaniają je drzewa. Budynek wzniesiony jest na planie prostokąta, dłuższą osią w kier. N-S, fasadą zwrócony prawdopodobnie w stronę drogi, czyli na zachód. Dokładna lokalizacja: 50°34'35.15" szer. geogr. północnej i 21°28'38.191" dł. geogr. wschodniej. Stan pozostałości - nieznany.
Układ przestrzenny zespołu dworskiego został całkowicie zniekształcony. Wyburzono wszystkie zabudowania gospodarcze, zmieniony także został przebieg lokalnych dróg. Cały zespół przed 1945 r. mógł obejmować obszar ok. 17 ha.

Park

Park dworski w Ruszczy-Płaszczyźnie uległ przez 80 lat ogromnym przeobrażeniom. Przed 1945 r. rozciągał się (jeżeli wierzyć mapom archiwalnym) pomiędzy lokalnymi drogami ograniczającymi założenie od południa i od wschodu. Z tego obszaru zachowało się ok. 1,1 ha w jego części płn.-zachodniej. Jednakowoż dalej w tym kierunku (płn.-zach) wyraźnie widzimy duży, prostokątny obszar starodrzewu o pow. 3,3 ha (wraz ze stawami w części płd.), który na mapie z lat 30. wygląda na zadrzewienie naturalne. Dodajmy, że las liściasty porastał cały ogromny obszar rozciągający się w kier. zachodnim. Teraz znajdują się tam pola uprawne. Reasumując, za park w Ruszczy-P. możemy uznać łączny obszar ok. 6,4 ha.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011