Paparzyn

Stan obecny

Stan własności parku nieznany.
Pozostały teren zespołu dworskiego - działki prywatne.

Historia

Dwór z XIX w.
Paparzyn to wieś leżąca przy DW nr 56, w odległości 14,5 km na wschód od Chełmna. W średniowieczu musiała tu istnieć duża osada Prusów, o czym świadczy odkrycie cmentarzyska z ok. 200 urnami, na wzgórzu zwanym (już w XIX w.) Białogórzem. W XIV w. wieś stanowiła folwark krzyżacki w komturstwie starogrodzkim. W dokumentach jej nazwę odnotowano jako Paparsin i Pamperste. Później znalazła się w rękach polskiej drobnej szlachty, którzy to właściciele posługiwali się nazwiskiem Paparzyńskich, pieczętowali zaś herbem Paprzyca. Ród ten wygasł w XVI w. a jako właściciel w 1570 r. wzmiankowany jest niejaki Dulski. Później w nieznany nam sposób majątek stał się dobrami królewskimi, zaś folwark puszczono w tenutę (rodzaj dzierżawy). Z wizytacji Strzesza (1667) wynikało, że tenutariuszem był wówczas niejaki Przysłanowski. Meszne w ilości 4 korców żyta (i tyleż owsa) składano plebanowi w Wabczu. W 2. poł. XVIII w. wieś z powrotem przeszła w ręce prywatne, a jej dziedzicem został w 1765 r. Niemiec o nazwisku Keyserlink. Następnie, przez prawie sto lat (od 1794 do około 1885 r.) Paparzyn należał do niemieckiego rodu von Stolle.
Od 1885 r. dobra należały do Maxa Reichela. Paparzyn stanowił wówczas dobra rycerskie (Rittergut) w pow. chełmińskim i parafii Wabcz. Ewangelicy swój kościół mieli w Wielkich Łunawach. Najbliższa poczta, telegraf i stacja kolejowa znajdowały się w Gorzuchowie. W 1888 r. we wsi było 20 domów z 283 m-cami, w tym 180 katolików i 98 ewangelików. Innych budynków (w tym zapewne zabudowań dworskich) było 42. Majątek wraz z folwarkiem Waldhof (190,76 ha) obejmował 454,95 ha, w tym 406,25 ha ziemi uprawnej, 4,51 ha łąk, 29,66 ha pastwisk, 13,31 ha nieużytków i 1,22 ha wody. Czysty dochód gruntowy wynosił 6452 marek. Gospodarstwo specjalizowało się w hodowli owiec i bydła; posiadało również własną gorzelnię parową. We wsi mieszkały w tym okresie rodziny (m.in.) Krüger i Zahnke. Maksymilian Reichel miał syna Kurta, który był oficjalnym właścicielem P. w okresie międzywojennym. W 1929 r. pod zarządem dzierżawcy Fritza Wilhelma dobra obejmowały 305 ha, w tym 280 ha ziemi uprawnej. Czysty dochód gruntowy wynosił 3807 marek.
Trudno powiedzieć, dlaczego w księdze adresowej z 1930 r. obaj w. wym. panowie widnieją jako dwaj oddzielni posiadacze ziemscy, skoro w wykazie gospodarstw (powyżej 50 ha) był tylko folwark Kurta Reichela? Może to błąd, a może pan dzierżawca Fritz usamodzielnił się i nabył dodatkowe 500 ha ziemi? Z kolei wielkość majątku głównego (Reichela) szacowana jest na 636 ha. Wieś liczyła wówczas 210 mieszkańców i posiadała kilka zakładów przemysłowych. Były to: gorzelnia należąca do majątku, wiatrak K. Riedla, kuźnia J. Piotrowskiego i Fabryka Maszyn Młyńskich, należąca do Riedla i Słowińskiego. W P. był także sklep spożywczy L. Starzynka.
Po 2. wojnie światowej dawne dobra ziemskie uległy parcelacji.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Książka Adresowa Gosp. Rolnych pow. 50 ha Woj. Pomorskiego, 1929;
Józef Krzepela "Rody Ziem Pruskich", 1927;
Księga Adresowa Polski..., 1930;
Geoportal;
Mapster:
1755841 @ WIG - Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 /1929 - 1939/
- plik mapy: P35-S27-E_PODWIESK_1939.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Dwór wznosił się w zachodniej części parku i fasadą skierowany był na zachód, gdzie znajdował się wjazd na teren założenia. Niestety nie posiadamy zdjęć archiwalnych dworu ani jego opisu.
Układ przestrzenny zespołu dworskiego jest obecnie całkowicie przeobrażony.

Park

Park dworski z XIX w. o pow. 1,15 ha. Do 1945 r. po północnej stronie drogi krajowej rozciągał się także duży sad o pow. ok. 1 ha. Od południa z parkiem graniczy prywatna działka, na której (na mapie sat.) widzimy prawdopodobnie szkółkę drzew albo krzewów. Jest to teren dawnego podwórza gospodarczego, które otaczało park od południa i zachodu.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011