Żygląd

Stan obecny

Prawdopodobnie teren prywatny.

Historia

Dwór z k. XIX w.
Żygląd to wieś leżąca przy DW nr 1, dawnej E75, w połowie drogi pomiędzy Chełmnem a Chełmżą (po 12 km od każdego). Powstała na miejscu średniowiecznej osady, o czym mogą świadczyć dokonane tu odkrycia archeologiczne, np dwa kamienne toporki. W zapiskach nazwa występuje w postaci Segelande, Segeland, Ygląd i Zeigland (niem.) i prawdopodobnie zachowała się w tej formie od czasów pogańskich. Pod panowaniem Zakonu Krzyżackiego wieś znajdowała się w obszarze administracyjnym komturstwa papowskiego, a na skutek procesu reorganizacji i wzroście znaczenia zamku w Starogrodzie, w latach 1400-1410, mogło znaleźć się w komturstwie starogrodzkim. Nie dajemy jednak głowy za tę informację, gdyż opiera się na niesprawdzonych przesłankach (m.in. portal W.).
Pierwsza wzmianka pisana pochodzi z 1310 r. i dotyczy sprzedaży wsi i jej lokacji na prawie chełmińskim. Natomiast w 1423 r. wielki mistrz Paweł von Rusdorf potwierdził nadanie dóbr we wsi Żygląd na rzecz całej grupy spokrewnionych osób, czyli rycerzy Jana i Mikołaja z Żygląda oraz braci Albrechta, Algera i Eberke. Dokument ten odnawiał przywilej na prawie chełmińskim, obejmujący 40 włók ziemi. Szczegółowego podziału ziemi nie znamy, choć niektóre źródła podają, że w.w. bracia otrzymali po 16 łanów. W zamian zostali zobowiązani do służby wojskowej na każde wezwanie Zakonu, we własnej zbroi i na koniu.
Po odejściu Krzyżaków (po 2. pokoju toruńskim w 1466 r.) wieś powróciła do Korony Polskiej i stała się własnością miejscowej drobnej szlachty, która przybrała nazwisko Żyglądzkich (h. własnego?). W 1570 r. wzmiankowany tu był Suchocki (Schachoczky), Sieklicki (Syklenyczky), Anna Wolska i Jan Trzebski (zapewne z Trzebcza). Do XVII w. zachował się podział wsi na trzy części, z których każda miała swój dwór. Ich właściciele, czyli Ludwik Skalski, Michał Orłowski i Franciszek Bajerski dawali plebanowi meszne, każdy z nich po jednym korcu żyta i tyleż owsa. W 1682 r. wieś z 4 zagrodnikami odnotowano jako Zyglunt. Sądzimy, że to nazwa wsi, a nie nazwisko, gdyż Krzepela opracował swoje "dzieło" strasznie niechlujnie, bez podawania imion i innych ważnych szczegółów, a nazwa ta występuje wprawdzie w wykazie właścicieli, ale w nawiasie.
Orłowscy siedzieli w Ż. jeszcze w 1771 r., gdy na drugim dziale dziedzicem był Kazimierz Pląskowski. Następnie (1785) posiadaczami wsi zostali Zalewscy. W 1789 r. Ż. zostało odnotowane jako wieś szlachecka i folwark o 7 dymach. Po III rozbiorze Polski wieś przeszła w ręce niemieckie. W 1885 r. były to dobra rycerskie (Rittergut) w pow. chełmińskim i parafii Papowo Biskupie. Poczta znajdowała się w Jeleńcu, a stacja kolei we Wrocławkach. Dobra obejmowały 581 ha, w tym 545 ha ziemi uprawnej i 19 ha łąk. We wsi było 10 domów i 42 dymy, zamieszkałe łącznie przez 230 osób, w tym 161 katolików, 68 ewangelików i 1 dysydenta (osobę, która zaznaczała swój sprzeciw wobec kościoła, niekoniecznie żyda). Właścicielem dóbr był książę Bentheim -Tecklenburg. W 1929 r. pod zarządem Jerzego Zdziechowskiego dobra miały 573 ha. Trudno powiedzieć, dlaczego w wykazie gospodarstw pow. 50 ha widnieje Zdziechowski, a już rok później z Ks. Adresowej wynika, że oficjalnym właścicielem był Adolf hr. Tecklenburg. Może Zdziechowski był po prostu administratorem majątku? Na ogólny obszar składało się wówczas 506 ha ziemi uprawnej, 19 ha łąk i pastwisk, 10 ha nieużytków i 38 ha wody. Czysty dochód gruntowy wynosił 9318 marek.
W 1930 r. wieś miała 229 mieszkańców. Po 2. wojnie światowej dobra Tecklenburgów zostały rozparcelowane. Około 1950 r. utworzono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne, zlikwidowane ustawowo w 1991 r. przez rząd Jana Krzysztofa Bieleckiego. Dwór w latach "komuny" służył jako biura zakładu i mieszkania pracownicze.
Źródła:
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich... 1880-1902;
Książka Adresowa Gosp. Rolnych pow. 50 ha Woj. Pomorskiego, 1929;
Józef Krzepela "Rody Ziem Pruskich", 1927;
Księga Adresowa Polski..., 1930;
Konsultacje: Gemini
Geoportal;
Mapster:
7174 @ Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 - 1945/
- plik mapy: 2777_Papau_1911.jpg
Wszystkie prawa zastrzeżone!

Opis

Zespół dworski w Żyglądzie zlokalizowany jest tuż obok (po zach. stronie) średniowiecznej osady opisanej na starych mapach jako Alte Schanxe. Część rezydencjonalna stanowiła północną połowę zespołu, a dwór "schowany był" za jednym z budynków w płn.-wschodnim narożniku podwórza gospodarczego. Wjazdy na podwórze prowadziły od strony wschodniej i od str. zachodniej. Dwór fasadą skierowany był na południe.

Park

Park dworski w Żyglądzie nie istnieje. Zajmował teren obecnej dz. ewid. nr 39 o pow. około 2,1 ha. Po parku pozostało kilka drzew w narożnikach płn.-zachodnim i płd.-zachodnim. Obecnie teren ten stanowi pole uprawne lub łąkę.

Inne

tekst: Marek polskiezabytki.pl 2011