Ogrodniki PGR

Historia

Siedziba dworska w Kalinówce (taką bowiem nazwę nosiła pierwotnie siedziba, obecnie znana jako Ogrodniki PGR) mieściła po 1525 r, a przed 1529 r. zarząd wójtostwa Kalinowskiego, wchodzącego w skład goniądzko-rajgrodzkich dóbr Radziwiłłów. Później wójtostwo to nadane zostało Iwahnowi Kurzenieckiemu (zmarł około 1544 roku) staroście pińskiemu, który wszedł również w posiadanie dóbr jasionowskich. „Dwór Kalinowski” należał do tych dóbr do 1824 roku.
W latach 30. XVI wieku Iwahno Kurzeniecki, dworzanin Bony, blisko związany z królową, zbudował w Kalinówce reprezentacyjną, okazałą rezydencję. Rezydencja ta położona była niedaleko od późniejszej siedziby królewskiej w Knyszynie (i została zapewne rozbudowana za czasów Zygmunta Augusta. Mieściła się ona na północny-wschód od późniejszej kompozycji. Po Iwahnie z Kurzeńca dobra kalinowskie przeszły na własność jego synów – Łukasza, Kaspra i Jerzego Kurzenieckich. W wyniku działów rodzinnych objął je ostatecznie Jerzy Kurzeniecki (zmarły po 1596 roku). Po nim należały one do jego syna Jana Kurzenieckiego (zm. w 1611 roku), a następnie do Olbrachta Kurzenieckiego (w latach 1611 – po 1644 r.).
W XVII i XVIII w. wraz z upadkiem znaczenia Knyszyna jako rezydencji królewskiej, nastąpiła też degradacja założenia w Kalinówce. Kurzenieccy wznieśli w latach 40. XVII wieku nową rezydencję w Jasionówce, zaś Kalinówka stała się jedynie folwarkiem pełniącym wyłącznie funkcje gospodarcze. Stopniowo usuwano zeń elementy ozdobne, a ostatecznie w czasie późniejszych wojen została całkowicie zniszczona.
Po rozpadzie dóbr jasionowskich w 1824 r. nabył Kalinówkę Adam Rutkowski, który obok zniszczonej siedziby, przy gościńcu i w bliskim sąsiedztwie stawów wybudował nowe założenie folwarczne, które nazwano Ogrodnikami.
Kompozycja tego założenia była początkowo pozbawiona elementów ozdobnych. Dopiero syn Adama Rutkowskiego – Ludwik Mateusz uzupełnił ją po 1890 r. o nasadzenia ozdobne.
Po wzniesieniu na początku XX w. drewnianego dworu założenie zajmowało obszar ok. 7,8 ha i składało się z obszernego dziedzińca (przy którym oprócz dworu stały budynki gospodarcze) oraz z dwóch sadów zajmujących tereny po obu stronach dziedzińca otoczone szpalerami drzew i krzewów.
W latach 1899-1905 Ogrodniki należały do Olimpiusza Rutkowskiego, syna Ludwika Mateusza. W 1905 r. sprzedał on ten majątek Franciszkowi Borkowskiemu, zaś od Borkowskich w bliżej nieznanym czasie przeszedł on w ręce Toczyłowskich. W 1928 r. właścicielem Ogrodnik był Bolesław Toczyłowski i w rękach Toczyłowskich pozostały one do 1944 r., kiedy to zostały przejęte na cele reformy rolnej, po czym je upaństwowiono.
Założenie, zostało w latach 50. i 60. XX wieku znacznie przekształcone i w dużym stopniu zniszczone, Do lat 80. XX w. przetrwały tu drewniany dwór, magazyn i stodoła. (JB2026)

Opis

Po wzniesieniu na początku XX w. drewnianego dworu założenie zajmowało obszar ok. 7,8 ha i składało się z obszernego dziedzińca (przy którym oprócz dworu stały budynki gospodarcze) oraz z dwóch sadów zajmujących tereny po obu stronach dziedzińca otoczone szpalerami drzew i krzewów.
Wzdłuż północno-wschodniej granicy założenia biegła droga z Kalinówki Kościelnej do Chobotek, przy której posadzono aleję o długości około 2 km. Rosły w niej wierzby, brzozy i dęby. Z dziedzińca wybiegała na południe droga prowadząca do kompleksu stawów rybnych. Wzdłuż tej drogi wyprowadzono oś widokową na sąsiadujące ze stawami wzgórze nazywane „Mołodziejko”.
Budynek dworu reprezentuje dworku folwarcznego, Zbudowany z drewna, otynkowany. Na planie prostokąta z dość rozbudowanym gankiem wychdzacym na drogę. Nakryty dachem naczółkowym.
Założenie, które przed 1949 r. nie ulegało większym zmianom, zostało w latach 50. i 60. XX w. znacznie przekształcone i w dużym stopniu zniszczone poprzez wzniesienie kompleksu zabudowań mieszkalnych i gospodarczych przez Państwowe Gospodarstwo Rolne Knyszyn, Zakład w Ogrodnikach (od 1975 r. właściciela tego obiektu).
Do lat 80. XX w. przetrwały tu drewniany dwór, magazyn i stodoła. Z roślinności – oprócz wspomnianych wcześniej dwóch pomnikowych lip wskazujących miejsce lokalizacji renesansowego założenia (o średnicy pni 124 i 131 cm) – rosły tu drzewa sadzone w końcu XIX w. i na początku wieku XX (dęby, wierzby, topole, klony, jesiony i brzozy). Zachowała się także niewielka liczba krzewów ozdobnych i drzew owocowych w dawnych sadach.
Teren dawnych ogrodów był w tym czasie zasłonięty od północnego-wschodu przez olsy rosnące nad strumieniem i pomimo korzystnego usytuowania w krajobrazie, po wydatnych przekształceniach dokonanych po 1950 r. nie miał już większych walorów krajobrazowych.(JB2026)

Park

Park dworski z o pow. 7,8 ha. regularny, użytkowy, powstały po 1824 r. na miejscu wcześniejszej, renesansowej rezydencji, przebudowany w końcu XIX wieku

Inne

Źródła
http://www.ogrodowy.minigo.pl artykuł Ewy Bończak-Kucharczyk i Józefa Maroszka
Dokumentacja ewidencyjna parku W Ogrodnikach PGR
zdjęcia z 1979 roku Andrzej Kucharczyk